Samtíð síra Hallgríms Péturssonar og guðfræði hans 

Við Gestaglugga Kirkjublaðsins.is sest sr. Gunnar Björnsson (f. 1944), pastor emeritus.

Hann lauk guðfræðiprófi frá Háskóla Íslands 1972 og var vígður sama ár til að gegna sóknarprestsembætti í Bolungarvíkurprestakalli sem hann sinnti til 1982 en var þá ráðinn sem safnaðarprestur Fríkirkjunnar í Reykjavík og gegndi því starfi til 1989. Síðan þjónaði hann Holti í Önundarfirði frá 1989–2000 er hann tók við sérþjónustuprestsstörfum sem hann sinnti uns hann var kjörinn sóknarprestur á Selfossi 2002 og þjónaði þar til 2009 en það ár var hann ráðinn sérþjónustuprestur á Biskupsstofu. Sr. Gunnar lauk einleiksprófi í cellóleik frá Tónlistarskólanum í Reykjavík 1967 og lék í nokkur ár með Sinfóníuhljómsveit Íslands. Hann hefur haldið fjölda tónleika og komið að tónlistarstarfi í kirkjum, verið organisti og kórstjóri. Þá hefur sr. Gunnar þýtt fjölmargar bækur, skrifað greinar í dagblöð og tímarit. Sömuleiðis hefur hann sinnt margvíslegum trúnaðarstörfum fyrir kirkjuna og ýmis félagasamtök.  

Samtíð síra Hallgríms Péturssonar og guðfræði hans

„Óska mætti yrðu vorar tíðir….“

Um aldamótin 1700 var Skálholt sá staður á Íslandi, sem best var húsaður.  Bæði kirkja og bæjarhús báru merki hins stórhuga biskups, herra Brynjólfs Sveinssonar, sem setið hafði staðinn um og eftir miðja öldina.  Á stólnum var þá saman komið meira fjölmenni á einum stað en annars staðar hérlendis, enda var í Skálholti helsta menntasetur landsins, skólinn, þar sem prestsefni stunduðu latínulærdóm og guðfræðinám, en einnig margir skólasveinar, sem urðu síðar sýslumenn og lögmenn. Biskupssetrin tvö voru aflstöðvar efnahagslífs, skólakennslu og listsköpunar í landi án byggðakjarna og áður en þjóðfélagið var fundið upp.  Æðri menntunar leituðu sumir  við háskólann í Kaupmannahöfn og innrituðust þar alls 175 Íslendingar á 17. öld, en heil 19 ár af þessum hundrað fór þó enginn utan til náms.

Og sjá, á þessum stað var sól án forsælu í allar áttir, eins og notinvirkur höfundur komst að orði  löngu síðar.

Árið 1638 settist hér á skólabekk tvítugur piltur, Stefán Ólafsson, prestssonur frá Kirkjubæ í Hróarstungu, mikill maður vexti, hneigður nokkuð til þunglyndis. Hann orti svo:

Mjög var farsæl fyrri öld í heimi.
Undi sér við akurplóg,
af honum þóttist hafa nóg.
Fráskilin þeim illa óhófskeimi.

Í grasinu var sofið sætt með yndi.
Þorsta létti lindin af,
laufgað tré, sem skugga gaf.
Forsvar var það fyrir sól og vindi.

Herlúðrarnir þögðu þá um stundir.
Enginn vildi fús á ferð
af fyrra bragði reiða sverð,
því blóðs voru launin ei nema sollnar undir.

Óska mætti yrðu vorar tíðir
rétt umbreyttar í þann sið,
er átti sitt í kyrrð og frið
og stóðu í fögrum blóma lönd og lýðir.

Riddari af fílaorðunni

Hvernig voru þá lífskjör á Íslandi og hverjar voru kringumstæður annars höfuðskálds 17. aldar, er svo laglega orti, en leit um leið með svo ríkri eftirlöngun til liðins tíma? Eða skyggndist hann ef til vill fram á veginn, til endurnýjunarinnar, þess feginsdags, þegar Guð verður allt í öllu, svo sem í öndverðu?

Eftir siðbreytinguna á 16. öld jókst mjög kóngsvald á Íslandi. Ekki vantaði Íslendinga viljann til þess að hrinda því af sér, en skorti manndóm. Árið 1660 varð hans allramildasta hjarta Friðrik konungur hinn þriðji einvaldur yfir Danmörku og Noregi. Sama ár tók höfuðsmaðurinn Hinrik Bjálki erfðahyllingareið af Íslendingum á hinum fræga Kópavogsfundi, þar sem konungi var svarinn trúnaðareiður og öllum afkomendum hans, svo smápiltum sem meystelpum. Tár sáust blika í augum hins aldna lögmanns á Leirá, Árna Oddssonar, er hann teiknaði sitt eðla nafn undir skjalið. Og hans lærdómur, biskup Brynjólfur, hafði sig upp í að mótmæla því, að landsmenn afsöluðu sér fornum þjóðréttindum, en þá svaraði Bjálki höfuðsmaður herradóminum  með höstugu aðkalli, spyrjandi biskupinn, hvort hann sæi ekki soldátana, sem umhverfis stóðu, gráir fyrir járnum. 1683 var í fyrsta sinn skipaður landfógeti á Bessastöðum og pligtugur að dvelja hér upp á landið árið um kring. Tók hann við umráðum konungseigna, innheimti tekjur konungs af landinu og hafði aukinheldur á hendi eftirlit með verslun og fiskveiðum. Ári síðar var settur yfir landa vora stiftamtmaður og valinn til starfans launsonur Kristjáns konungs V., Úlrik Kristján Gyldenløve með því nafni, ekki nema fimm ára barn, en þá þegar riddari af fílaorðunni, greifi í Sámsey, fríherra af Marselísborg, general-aðmíral-lautínant og aðalpóstmeistari í Noregi, og auk þess stiftamtmaður Færeyja. Undir piltkorn þetta hét að heyrði landstjórnin öll, þó einkum og sérílagi andleg málefni. Og 1688 bættist hinu hrjáða landi nýr embættismaður, sjálfastur amtmaðurinn, er hafa skyldi umsjón með hinum langa armi laganna hér vestur í hafinu.

„Að öðru leyti“, segir sá vel lærði síra Þórarinn Böðvarsson, pæpositus et profos í Görðum, í hinni frægu og framúrskarandi Þórarinsbók sinni, sem hann menntaði með alþýðuna á Íslandi, „var stjórn og löggjöf á líkan hátt og verið hafði“. Lögmenn voru lengi fram eftir 17. öld kosnir af alþingi, og ekki fyrr en 1695, að sú nýlunda var upp tekin, að konungur skipaði amtmann án þess sá væri fyrst kosinn af þinginu; það var Lárus nokkur Gottrúp. Lögmenn og lögrétta höfðu talsvert vald á hendi. En klerkar þóttu æði fáfróðir margir, allt fram á biskupstíð Brynjólfs Sveinssonar, sem mjög vandaði um lærdóm þeirra. Eins var alþýða manna mjög fáfróð talin og framtakslítil um að bæta atvinnu sína. Flestir menn á Íslandi munu þá hafa verið ólæsir á bók, og fráleitt skrifandi, þótt sumir væru sleipir að fara með rím og ættartölur, sem þeir höfðu lært í hausinn á sér. Þá voru og nálega allir undirlagðir hjátrú og teiknatrú, jafnvel höfðingjar og hálærðir menn trúðu göldrum og eigi trútt um, að þeir væru sjálfir grunaðir um slíkt kukl á stundum. Margir alþýðumenn fengust við hindurvitni og voru nokkrir fyrir það athæfi brenndir á báli um miðbik aldarinnar.

Músík á Íslandi – þráklif bænarinnar

Árið eftir að Íslendingar fengu stiftamtmanninn Gyldenløve, fæddist  í Eisenach á Saxlandi sveinbarn af miklum tónlistarættum. Trúlega hefur ekkert tónskáld fyrr eða síðar notið jafnmikillar virðingar og ástsældar sem hann og raunar allt til þessa dags, og þá trúlega ekki síst hér á Skálholts stað,  enda eru þeir helgu textar, sem hann samdi við tónlist sína m.a. heilög guðspjöllin og sjálf messan. Jóhann Sebastían Bach hefur og hlotið sæmdarheitið fimmti guðspjallamaðurinn. Af stórvirkjum hans má nefna Messu í h-moll og Passíur kenndar við guðspjallamennina Matteus og Jóhannes, þar sem píslarsaga frelsarans er rakin.

Á meðan þessi óviðjafnanlegu verk voru samin og flutt úti í löndunum, lifðu menn og dóu á Íslandi, án þess nokkur vegur í tónlistinni hér lægi í raun fram eða aftur. Íslenska tóntegundin var um aldir sú lýdiska, sem svo er kölluð, jafn algeng hér og hún er fátíð með öðrum þjóðum; líkust því að barn spili með einum fingri á píanó og gleymi einlægt svörtu nótunni, og er Ísland farsældar frón, lagið sem allir kunna, dæmi um þetta.

Þegar Jóhann litli Sebastían var fjögurra ára barn, sagði af sér prestsembætti á Eyri í Skutulsfirði, þar sem nú er Ísafjarðarkaupstaður, sóknarpresturinn síra Jón Magnússon, 79 ára að aldri, eftir 56 ára þjónustu. Síra Jón er höfundur varnarrits vegna galdramála, sem seinna hefur verið kölluð Píslarsagan, snilldarverks er vart á sinn líka í bókmenntasögu þjóðar vorrar. Í þessu riti hins sálsjúka en stílsnjalla prests, nefnir hann aðferð, sem vér, sem heilbrigðari erum, mættum vel taka nótís af, þegar óhollir þankar leita á hugann, en það er það sem hann kallar „þráklif bænarinnar“. Hann kveðst hafa hugsað, að:

„þótt hjartað væri steini eða stáli harðara, skyldi munnurinn þó ekki iðjulaus vera, fyrst Guð sæi hjartans vanmætti, og því einsetti ég mér“, skrifar hann, „að svo lengi sem tungan gæti hrærzt, skyldi hún aldrei á því kalli og klifi þreytast, því ég hugsaði, að þó Drottinn vildi, að djöflarnir tæki af mér lífið, þá mundi mega ske, að Drottinn veitti mér miskunn, ef ég kallandi eða biðjandi dæi.  Eða þótt Drottinn vildi kasta mér frá sínu augliti í glötun [og helvíti], þá skylda eg einn í tölu allra fordæmdra Drottin ákalla, líkavel þó eg ætti öngva von til náðar.“

Það er eitthvað óumræðilega rismikið og stórfellt við trú hins hrjáða útkjálkaprests – og víst er um það, að ekki brestur hann orðkynngi.

Af ríkismönnum þessarar aldar

Árferði var mjög misjafnt á Íslandi 17. aldar. Veturinn 1601 var kallaður Lurkur, veturinn þar á eftir var nefndur Píningsvetur, en árið 1604 hlaut nafngiftina Eymdarár. Fyrstu ár aldarinnar féllu um 9000 manns úr hor. Og á ofanverðri öldinni varð einnig mikið mannfall af harðræði.

Þeir Íslendingar, sem hefðu trúlega verið tíðastir gestir á sjónvarpsskjám í baðstofum landsmanna, ef búið hefði verið að finna upp myndvörpuna, sem reyndar ekki var, voru Árni Oddsson, lögmaður, feðgarnir í Ögri, þeir Magnús og Ari, og lögvitringurinn Þorsteinn Magnússon, sem hélt Þykkvabæjarklaustur, að ógleymdum biskupunum Brynjólfi í Skálholti og Guðbrandi Þorlákssyni á Hólastað, stjórnsömum skörungi og aðsópsmestum kirkjuhöfðingja hérlendis fyrr og síðar.

Þá má ekki gleyma fjölfræðingnum Gísla sýslumanni Magnússyni á Hlíðarenda í Fljótshlíð, hinum merkilega undramanni, sem kallaður var Vísi-Gísli, og nam fyrstur Íslendinga náttúrufræði við háskóla. Hann sendi konungi bænarskrá á latínu árið 1647, þar sem hann stingur meðal annars upp á því, að söngfræðingur verði sendur til Íslands á sinn kostnað, bréfritarans Gísla sýslumanns, að kenna sönglist landsins unglingafjöld og Íslands fullorðnu sonum. Sýslumaður segir í skrifi sínu til konungs, að meðan verið sé að koma söngskólunum upp, bæði á Þingvöllum og víðar um land, sé söngfræðingnum velkomið að dvelja hjá sér á Hlíðarenda, þar séu enda margir unglingar, og væri gott að byrja á að kenna þeim. Því miður varð ekkert úr framkvæmdum.

Herra Guðbrandur hafði af mikilli elju látið fram halda prentverki því, sem Jón biskup Arason, hinn katólski, hafði komið á laggirnar og reyndi að bæta trúarlíf og siðgæði alþýðunnar með lesmáli á bókum; lét Guðbrandur fyrst prenta Heilaga ritningu á íslensku árið 1584.  Starfsbróðir hans í Skálholti, herra Brynjólfur Sveinsson, þótti lærðastur Íslendingur einhver á sinni tíð, mikill fornmenntavinur og safnari handrita og hjálpaði mörgum fátækum pilti til mennta. Brynjólfur gaf Friðriki IV. danakonungi Flateyjarbók með sögu Noregskonunga, en hún er stærsta, íslenska skinnhandritið, svo að slátra þurfti 404 kálfum til þess að hafa nógu margar blaðsíður, en Danir svo vinsamlegir að afhenda oss bókina aftur árið 1971, og mun slík skilvísi einsdæmi í veraldarsögunni. Eftirmaður herra Brynjólfs á biskupsstóli hér í Skálholti var Þórður Þorláksson, lærður maður á marga grein, hneigður til dráttlistar og tónlistar og unnandi fágaðra siða. Hann flutti Hólaprentsmiðju suður og lét prenta Landnámu og fleiri fornrit, en samdi sjálfur merka Íslandslýsingu, þar sem hann leiðrétti missagnir erlendra ýkjuhöfunda um Ísland.

Lífskjör alþýðunnar

Húsakynnin voru saggafull, torfklædd hreysi með angan af soðnu trosi og náttpottum, og svo lágt til lofts að forfeður okkar, sem margir voru hávaxnir, hljóta að hafa fengið kryppu af því að ganga undir sín eigin þök. Það voru engir vegir, aðeins kindatroðningar og reiðgötur;  engar vélar, einungis orf og ljár og hrífa;  næstum engin ljós, að ekki sé talað um hita, sorphirðu eða skólplagnir. Kosturinn var soðinn eða hertur þorskur, soðið og saltað kindakjöt, súrt slátur, úldinn hákarl, grasagrautur og búðingur úr súrri mjólk. Fólkið hafði aldrei séð appelsínu, epli eða maís, að ekki sé minnst á tómat eða banana. Gróðurmoldin var lítil; örstuttur sprettutíminn dugði vart neinum matjurtum til vaxtar, kartöflur enda ekki settar niður á Íslandi fyrr en 1760 af sóknarprestinum síra Birni Halldórssyni í Sauðlauksdal, endalausir vetur og grá og köld súldarsumur, frost í júní, snjóar í ágúst, og ískaldar hafþokur þar á milli.  Forfeður vorir ræktuðu harðgert, gamalt fjárkyn frá víkingatímanum, skárri bændur höfðu kannski eina kú vegna mjólkurinnar og öfluðu heyja, sem voru raunar aðeins villt gras landsins, til fóðurs fyrir sauðskepnurnar. Þeir efnameiri fóru leiðar sinnar á litlum, sterkbyggðum hestum, sem geðgóðir og þrautseigir höfðu betur í baráttunni við lungnaþembu, mýrarkeldur, ófærur og klungrur og báru sigurorð af ísköldum, urgandi jökulám, sem skildu að hina afskekktu bóndabæi. Þorri fólks varð að notast við postulahestana á sauðskinnsskóm. Íslenskir bændur og húsfreyjur þeirra bjuggu við tólftualdarkjör fram á síðustu öld, hina tuttugustu.

Flest voru kirkjuhúsin hér fyrr meir litlar, einskipa torfkirkjur, með gaflhlöðum af viði, sumar þó með útbrotum, sem kölluð voru, en timburkirkjur, turnlausar, voru þó til á stærri stöðum og höfuðbólum. Karlmenn hneigðu höfuðin í hvert skipti sem nafn frelsarans var nefnt, en konur tóku hnédýfu og er Jónasi frá Hrafnagili í barnsminni, hvernig framkirkjan í Hólum í Eyjafirði gekk í öldum, þegar kvenfólkið var að keppast við að hneigja sig á meðan guðspjallið var tónað. „Vort hlífðarskjólið heimi í, er húsið, Guðs minn, þitt“, orti síra Matthías löngu síðar.

Íslendingar þekktu lánleysi af eigin raun. Víkingar námu landið á níundu öld og settu á stofn fyrsta alþingi í heimi.  Þeir voru einu Evrópumennirnir, sem ekki höfðu yfir sér konung, en misstu það hnoss í blóðugum, innbyrðis deilum. Í lausum, en furðu frjóum eldfjallajarðveginum, óx birki, sem vér eyddum með því að höggva það í eldinn. Og oft höfðum vér náttúruöflin á móti oss. Þegar lánast hafði að breyta nýjum skikum í nýtilegar jarðir með óhemju langvinnu erfiði, tók eldfjall upp á því að gjósa í nágrenninu og gróf landið í rjúkandi ösku. Þegar vér námum landið, mun loftslagið hafa verið temprað, en fljótlega tók íshafskuldinn að tefja fyrir grassprettunni og eyðileggja hana. Heimskautaísinn lukti ströndina sínum kalda faðmi, líkt og hann vildi gera út af við þjóðina fyrir þá hvatvísi og heimsku að ætla sér að reyna að setjast að á þessu óvænlega eylandi, þessu ólandi, og koma þar á fót menningu.

En þrátt fyrir allt varð engu að síður til mikilfenglegur, en þó einkennilega harðneskjulegur kúltúr. Allt um skort á nothæfu byggingarefni, nýtanlegum málmum, hljóðfærum, fæðu og húsaskjóli, urðu hér til einhverjar hátimbruðustu bókmenntir miðalda, og til þess notuðu Íslendingar eina verkfærið, sem þeir áttu í eigu sinni, hér vestur í hafinu, á þessum kaldsama og ófrjóa klettadrangi: tungumálið, og þá ekki latínuna, heldur sitt eigið ástkæra, ylhýra mál, íslenskuna. [Kaflinn að mestu eftir Bill Holm.]

Sönglaus þjóð?

Ég hefi að undanförnu rannsakað forn sálmahandrit íslensk. Við það opnast veröld aftan úr Íslands öldum og  fyrir eyrum ómar sá kirkjusöngur, sem þeir höfðu um hönd, sem þreyðu í landinu á undan oss. Þegar eru komnar í tónlistarforrit upplýsingar um rösklega 2000  lög, en jafnframt komin á tölvutækt form, eins og nú er vant að segja, um 10 sálma- og kvæðahandrit og einar 5 prentaðar bækur, eða samtals hátt á þriðja þúsund kvæði, og má segja að þeir gömlu hafi ekki verið giska orðknappir, því að mörg þessara kvæða eru þetta 50 til 100 erindi. Auk þess er búið, ef ég kann að nefna það, að skanna um 130 myndir úr handritum og er þar með ljóst orðið, að ekki þarf einasta að skrifa tónlistarsögu vora upp á nýtt, heldur og myndlistarsöguna. Kunnur núlifandi tónfræðingur og tónskáld mun hafa látið svo ummælt, að hefði hann vitað af þessum arfi, þegar hann var um þrítugt, hefði ævi hans orðið öll önnur en varð. Hluti af þessum gögnum verður innan tíðar aðgengilegur á heimasíðu Helgisiðastofnunar í Skálholti, sem sett var á laggirnar á dögunum og er merk nýjung í vísinda- og kirkjustarfi, sem góðar vonir eru bundnar við.

Mörg laganna hljóma sætlega og víða er sálmakveðskapurinn einnig allrar athygli verður, eins og t.d.  „Ó, Jesú, eðla blómi“ eftir góðskáldið síra Stefán Ólafsson í Vallanesi, sem fyrr var getið.  Þetta er bænar- og iðrunarsálmur, sem prentaður var í Vísnabókinni frá Hólum 1757 undir lagboðanum „Dagsljómi dýr upp rennur“.

Lagið er fornlegt, í frýgískri tóntegund, þar sem litlu bilin í tónstiganum eru á milli 1. og 2. og 5. og 6. sætis. Í því vega salt köld, skær birta og ögn vandræðaleg sífrandi, næstum áklögun. Í hugann koma orð Jóns Helgasonar biskups í Islands kirke (Gads forlag, Kaupmannahöfn 1925):

„Lige ned til Begyndelsen af det 19. Aarhundrede havde det ikke været stort bevendt med Kirkesangen i Island.  Musikalske Instrumenter (Orgeler eller Harmoniums) kendtes aldeles ikke i Kirkerne, og man sang Salmerne saaledes, som den ene Generation havde taget Melodierne i Arv fra den nærmest forudgaaende – efter Gehør. Vel fandtes Melodierne noterede i det gamle „Graduale“, men der manglede de musikalske Kundskaber til at rette sig efter Noderne.  Derfor blev den saakaldte „Graduale-Sang“ de fleste steder ret uskøn, og Udlændinge, som bivaanede en islandsk Gudstjeneste, fik herved det fejlagtige Indtryk, at Islændingene er et umusikalsk Folkefærd.“

Má vera vér skynjum svo sem í sjónhending, hversu íslensku þjóðlífi hefur undið fram, þegar vér berum þessi gömlu lög saman við músíkina í kirkjunni núna; þetta gamla, erfiða og klifandi lag annars vegar og tilaðmynda sá vinsæli sálmur „Í bljúgri bæn“ að hinu leytinu, (ég tala nú ekki um eins og hann er fluttur þegar búið er að ýta á typpið á rafmagnsorgelinu sem kemur trumbunni á stað.)

Síra Bjarni Þorsteinsson tónskáld í Siglufirði (1861-1938) segir svo í bók sinni, Íslensk þjóðlög (Kaupmannahöfn 1906-1909):

„Skömmu eftir 1890 heyrði ég getið um það, að uppi í Skagafirði væri gamalt og stórt sönglagahandrit, og tókst mér skömmu síðar að fá það ljeð til yfirlesturs og afnota og þótt mér töluverður fengur í því. Á titilblaði þessa handrits stendur með rauðu, grænu og svörtu letri:

HYMNÓDÍA SACRA

eður ein hjartnæm andleg söngbók,

innihaldandi

útvalda og góða, gamla og nýja, kristilega og lystilega söngva. Saman tekin og upp skrifuð af síra Guðmundi Högnasyni, presti á Vestmannaeyjum.

Anno Christi MDCCXLII. [1742]“

Ólafur Sigurðsson, dannebrogsmaður í Ási í Hegranesi, sem lánaði síra Bjarna bókina, segir í bréfi til hans:

„Það er einkum eitt lag, sem ég hefði sérlega mikið gaman af að fá rjett nóterað, en það er lagið Ó Jesú, eðla blómi. Það lag kunni faðir minn ekki, sem þó var talinn góður söngmaður, og þótti honum það illt, því rímið er svo dýrt og fallegt. Í Hallgrímskveri er sálmur með því lagi: Kominn er veturinn kaldi.“

Þetta lag er nú fundið, og hljómar svo:

Lútherski rétttrúnaðurinn – ágæt leið

Kristileg kirkja 17. aldar á Íslandi einkenndist af því kenningarlega umhverfi, sem nefnt hefur verið „lútherski rétttrúnaðurinn“. Heimspekin varð ambátt guðfræðinnar, ancilla theologiae. Hér var leitast við að binda hugsanirnar, viljann og tilfinningarnar í kerfi trúarsetninga, en síður var hvatt til sjálfstæðra heilabrota og athugana og vangaveltur í þá veru, einkum ef birtust á prenti, voru litnar hornauga. Brýnt var fyrir fólki að vanda líferni sitt, vanrækja ekki bænina, sækja reglulega messur og tíðgerðir, huga að iðrun og yfirbót. Af sjálfu leiddi, að guðrækni og siðmenning náðu æði háu stigi með þjóðinni. Boðunin var reist á kristsfræði, sem byggðist á hinni  klassísku friðþægingarkenningu miðalda, sem kennd er við Anselmus af  Kantaraborg, en hann fæddist á Ítalíu árið 1033 og var útnefndur erkibiskup af Kantaraborg á Englandi 1093. Í hinu fræga riti sínu, Cur Deus homo (Af hverju gerðist Guð maður?), gerir Anselmus sér í hugarlund þá úrkosti, sem Guð stóð frammi fyrir, þegar hann ákvað að ráða bót á þeim skaða, sem syndafallið olli. Fyrst nefnir hann þá leið, að Guð fyrirgefi manninum synd hans af einskærri miskunnsemi, og án þess nokkur borgun af hálfu mannsins komi í móti, skuldin verði afskrifuð án eftirmála. En þessum kosti er hafnað, enda væri hann óviðeigandi. Svona löguð fyrirgefning, án þess manneskjunni væri gert að taka út refsingu eða að öðrum kosti að greiða sekt, slík skilyrðislaus fyrirgefning myndi ekki þýða annað en það, að lögmál Guðs næði ekki lengur yfir syndina og þar með væri manneskjan orðin Guði sjálfum lík. Nei, syndin hlýtur að varða við lög og því verður hún ekki umborin refsingarlaust; þannig er skikkan Skaparans. Eins og vor himneski Faðir er flekklaus, svo er og skikkan hans fullkomin. Guð lætur ekki að sér hæða. Virðing Hans er í veði, ef hann líður það, að fyrirmæli hans séu ekki í heiðri höfð.

Ljóst er, að náðun verður ekki við komið, uppgjöf saka er óframkvæmanleg. Hér verður því að beita viðeigandi refsingu eða að hinu leytinu að krefja manneskjuna um greiðslu hæfilegra bóta. Fljótlega er horfið frá refsingu; hún hefði enda í för með sér hvorki meira né minna en það, að samanlögðu mannkyni yrði í eitt skipti fyrir öll útrýmt af yfirborði jarðar. Þessi úrkostur hefði og í för með sér, engu síður en skilyrðislaus fyrirgefning, að það endurskin dýrðar Guðs, sem sköpun hans er, yrði að engu gjört, slökkt að eilífu. Þegar Guð skapaði manninn, var tilgangur Hans sá, að manneskjan skyldi fylla það skarð, er fyrir skildi varð er englarnir féllu. Guðs himneska ríki er bæði fagurt og fullkomið. Eitt af því, sem gjörir ríki Guðs svo dýrlegt, er að ákveðinn fjöldi skyni borinna vera, sem þekkir Guð,  á þar borgararétt og heimilisfang.

Reikningurinn skal því sendur manneskjunni. En þar er sá hængur á, að maðurinn getur ekki borgað. Krafan hljóðar sem sé ekki einasta upp á að Guði verði greidd skuldin með því að maðurinn auðsýni framvegis skylduga hlýðni. Nei, manneskjan er krafin endurgreiðslu í mynd yfirbótar. Öll hlýðni mannsins, jafnvel þótt fullkomin væri, gerir ekki meira en að endurgreiða höfuðstól skuldarinnar, en þá er sektin eftir, refsivextirnir. Það stendur ekki í mannlegum mætti að reiða fram þær alvarlegu eftirstöðvar. En einn er sá,  sem er fær um að inna þá himinháu upphæð af hendi, og það er eigandi skuldarinnar, sjálfur Drottinn allsherjar. En nú er reikningurinn  óvefengjanlega stílaður á manninn og því ber manninum að borga. Hvað er hér til ráða? Það er þá, sem kærleiksundrið verður. Guð gerist maður. Orðið verður hold.

Jesús Kristur er sannur Guð og sannur maður. Þess vegna getur hann greitt hina lögboðnu skuld. En sektargreiðslan er samt ekki fólgin í hinu syndlausa lífi hans, því að það er aðeins fastagjaldið; þetta flekklausa líf er hann hvort sem er skyldur að leggja fram eins og hver annar maður. En af því að Jesús er án syndar, er hann ekki dauða verður. Ef hann aftur á móti lætur lífið af frjálsum vilja, án þess að vera skyldugur til þess, þá er sú fórn ekki færð af pligt og þess vegna gild sem friðþæging fyrir synd mannkynsins.  Nemo  debet nisi homo. Nemo potest nisi Deus. Ergo Deus homo.

Guðfræðilegar hugsanir evangelísk-lútherskrar kirkju tóku þá, og taka enn í dag, nokkurt mið af þessari kenningu Anselmusar; þó með því mikilsverða fráviki, að lúthersk túlkun telur þjáningu Krists og dauða hans á krossinum ekki vera borgun skuldar, heldur fremur refsingu, sem vér með syndinni, hinni óskiljanlegu uppreisn gegn hinum góða Guði, höfðum til unnið, en kom niður á frelsaranum, og er slíkt í fullkomnu samræmi við hinn spámannlega og postullega vitnisburð Heilagrar ritningar. Guð var í Kristi að sætta heiminn við sig, segir postulinn Páll í pistli til þeirra í Korintuborg. Með óútskýranlegum hætti sættir Guð heiminn við sig í algerum einmanaleika hins yfirgefna á krossinum.  Þetta fagnaðarerindi er ekkert minna en undur, dásamlegt og óviðjafnanlegt, og það talar til trúarinnar einnar. Sú trú er ekki afreksverk mannsins, heldur gjöf Guðs. Og þó sprettur trúin einungis af því að hlýða á Guðs hulda orð og rýna í það.

Grallarinn

Árið 1594 gaf herra Guðbrandur Hólabiskup út messusöngsbók sína, Grallarann, með fyrirsögnum um tilhögun guðsþjónustunnar árið um kring, tíðasöng presta og tón, svör djákna og safnaðar og sálma og sálmalög, en auk þess með bænum og kollektum og leiðbeiningum um rétta aðferð við embættisverk presta. Er ekki ofmælt þótt sagt sé, að Grallarinn hafi verið íslenskri alþýðu hjartfólgin söngbók um nær þriggja alda skeið og telja fróðir menn, að aldrei hafi almennur, einraddaður kirkjusöngur á Íslandi dafnað jafnvel og á þessu nær 300 ára tímabili, og það án orgels eða annarra hljóðfæra. Margur hlakkaði til kirkjuferðarinnar, þegar hverjum og einum gafst færi á að syngja með sínu nefi og hefur íslenskur tónvísindamaður nefnt þetta tímabil blómaskeið barkasöngs. Lögin lutu tónfræðilegum lögmálum miðalda, svonefndum kirkjutóntegundum, og er lag frá Söndum í Dýrafirði, „Grátandi kem ég nú, Guð minn, til þín“, gott dæmi um tóninn í þessum sálmasöng, kyrfilega merktan hinni dórísku sexund, þar sem jafnan er sungið í h í staðinn fyrir b. Þessi háttur hélst allt til miðrar 19. aldar, er orgelið í fylgd tveggja tónkynja, dúr og moll, héldu innreið sína, göfugum kirkjutónum var steypt af stóli og veraldlegur leiðsögutónn settist að völdum. Jafnframt var farið að syngja safnaðarlög fjölradda og söfnuður dæmdur til óvirkni, er lítið úrval safnaðist að orgelinu og varð að kirkjukór. Ótónlæsu fólki var kennt að syngja eftir eyranu raddirnar í fjórradda tónbálki og þar með er páfagauksaðferð hleypt af stokkunum.

 „Til þess gamall sofnar síðstu stund“

Á 17. öld varð að vísu ekki vart neinna mikils háttar hræringa svo sem á siðbreytingaröldinni áður eða þjóðernisvakningar eins og þeirrar, er á eftir fylgdi. En þá, sem löngum, leituðu menn sér hugarléttis og dægrastyttingar í andlegum viðfangsefnum, einkum með því yrkja. Sálmakveðskapur lifði mikið blómaskeið. Hann var innilegur, næstum sveipaður dulúð, allt um nokkur óvöndugheit, þótt skáldin megi raunar eiga það, að blessaðir mennirnir voru enn ekki hættir að láta standa í hljóðstafinn. Þegar vér lítum um öxl núna, stendur einn maður upp úr, skyggir á alla samtímamenn sína og ber höfuð og herðar yfir þá, skáldpresturinn síra Hallgrímur Pétursson, hann, sem einn skálda hefur sagt dauðanum að koma sælum.  Óendanlegt þakkarefni er það, að vér skyldum eignast þennan mikla velgjörðarmann íslenskrar þjóðar og kirkju. Ævi skáldsins og höfuðverk hans, Passíusálmarnir, eru svo gagnkunnug Íslendingum, að ástæðulaust er að rekja hér. Hann hefur verið hinn óumdeildi forsöngvari íslenskrar kristni allar götur síðan, mikilfenglegur skáldjöfur og ókrýndur konungur íslenskra kennimanna, er sló þann tón, er svo er sterkur, mjúkur og hreinn, að segja má að lagt hafi bænarorð á tungu Íslendinga hvar sem kirkjuklukka hefur verið hreyfð, farið með gott orð eða sálmur sunginn þá hálfu fjórðu öld, sem liðin er frá fyrstu prentun Passíusálma, allt „frá því barnið biður fyrsta sinn“ – og „til þess gamall sofnar síðstu stund“. Listræn iðja er einn hundraðshluti hæfileikar og 99 hundraðshlutar vinna; alfullkomin tækni síra Hallgríms og bjargið alda, sem hann stendur á í trúarefnum gera það að verkum, að hann er eina íslenska skáldið, sem kunnað hefur að ávarpa hina umdeildu persónu sálina í ljóði, svo áheyranda stökkvi ekki bros heldur hrökkvi tár, nema ef vera skyldi Tómas borgarskáld þremur öldum síðar: „Ó sál mín, sál mín, svona komu forðum, sumrin öll sem horfin eru í bláinn.“ Andlæg, persónuleg og ljóðræn afstaða síra Hallgríms til yrkisefnisins, samfara miklum einfaldleika í uppistöðu, hnitmiðun efnis og óskeikuls tungutaks og smekkvísi, gerir það að verkum, að Passíusálmarnir eru dásamlegt og óviðjafnanlegt listaverk, en jafnframt, enn í dag, ákjósanlegt, söngfagurt lesefni til uppbyggingar í kristinni trú, þeirri trú, sem vér tökum undir með postulanum, að sé „siguraflið, sem sigrað hefur heiminn“ (I. Jóh. 5:4).

Helstu heimildir:

Sverrir Kristjánsson: Með vorskipum, Rvík 1970, bls. 11.

Guðmundur Kamban: Skálholt I, Helgafell 1958, bls. 14.

Regin Prenter: Dogmatik, Gads forlag, København 1967.

Bill Holm: Auðnuleysishljómkviðan, Skírnir 1997.

Páll Eggert Ólason: Seytjánda öld, Rvík MCMXLII.

Dr. Hallgrímur Helgason: Tónskáld og tónmenntir, Rvík 1993.

Halldór Laxness: Inngangur að Passíusálmum.

Halldór Laxness: Sjömeistarasagan.