Stefán Magnússon bóndi í Fagraskógi og kirkjuþingsmaður
Dr. Hjalti Hugason prófessor emeritus
Hjalti Hugason og Stefán Magnússon setjast við Gestaglugga Kirkjublaðsins.is og ræða um lýðræðismálin í þjóðkirkjunni í ljósi þess að 67. kirkjuþing sem lauk fyrir nokkru felldi allar tillögur um lýðræðisumbætur í þjóðkirkjunni.
Kirkjuþing geta verið alls konar. Á sumum eiga aðeins biskupar sæti. Þeim er ætlað að túlka kenningu alþjóðlegrar kirkju og tryggja einingu hennar. Svona þing tíðkast í kaþólsku kirkjunni og eiga rætur að rekja aftur til fornaldar. Vegna langrar og órofinnar sögu móta þau ugglaust hugmyndir margra okkar enn í dag í ríkari mæli en við gerum okkur grein fyrir.
Svo eru til allt öðruvísi kirkjuþing eins og þing íslensku þjóðkirkjunnar. Þau eiga lítið sameiginlegt með „kaþólsku“ kirkjuþingunum nema nafnið. — Það er að segja á íslensku! Þing af því tagi voru stofnuð á síðari tímum í takt við lýðræðisvæðingu í mótmælendakirkjum Evrópu og N-Ameríku og í framhaldinu víðar um heim. Markmiðið með þessum þingum var að tryggja fleirum en biskupum og eftir atvikum öðrum vígðum þjónum aðkomu að stjórn og framþróun viðkomandi kirkna.
Stundum virðist gæta tilhneigingar til að blanda þessum tveimur hugmyndum um kirkjuþing saman. Það er hvorki gott né gagnlegt!
Lýðræðiskirkjuþing
Samkvæmt gildandi þjóðkirkjulögum frá 2021 er kirkjuþingi okkar ætlað að tryggja að þjóðkirkjan hafi í heiðri grundvallarreglur jafnræðis og lýðræðis í starfsháttum sínum. Það hefur æðsta vald í málefnum þjóðkirkjunnar nema lög kveði á um annað. Það markar stefnu þjóðkirkjunnar í sameiginlegum málefnum hennar, öðrum en þeim sem lúta að kenningu hennar. Á kirkjuþingi skulu leikmenn vera fleiri en vígðir. Kirkjuþing kýs þingforseta úr röðum leikmanna á þinginu og tvo varaforseta með sama hætti. [1]
Þarna er tónninn sleginn. Almennir félagar í þjóðkirkjunni eiga að mynda meirihluta á kirkjuþingi og stýra störfum þess. Verður mikið skýrar kveðið að orði? — Völdum kirkjuþings eru þó einnig takmörk sett: Það hefur ekki umboð til að álykta um kenningarleg málefni sem móta boðun og fræðslu kirkjunnar.
Kirkjuþing okkar er því eðlisólíkt „kaþólsku“ kirkjuþingunum.
Viljum við frekar stéttaþing?
Samkvæmt gildandi starfsreglum er kirkjuþing kosið í tvennu lagi. Á annað hundrað presta og djákna kjósa sér 12 vígða fulltrúa en um 2300 almennir kjósendur kjósa 17 fulltrúa sem ætlað er að vera fulltrúar rúmlega 222.000 manns.[2] – Var einhver að tala um lýðræði?
Er þetta heppilegasta aðferðin til að velja fólk til setu á lýðræðiskirkjuþingi? Sú virðist skoðun meirihluta fráfarandi kirkjuþings en fyrr á þessu ári felldi hann allar tillögur um breytingar á kosningafyrirkomulaginu. Við sem þetta ritum teljum aftur á móti að hér sé um að ræða dæmigerðar kosningar til stéttaþings að hætti nítjándu aldarinnar. Í þjóðkirkjunni eru stéttirnar sýnilega tvær: Leikir og lærðir. — Er þetta örugglega í samræmi við lútherskan kirkjuskilning?
Það er raunar spurning hvort starfsreglur um kirkjuþing sem það setur sjálft samræmist anda þjóðkirkjulaganna sem Alþingi setti. Velta má fyrir sér hvort þjóðkirkjan gæti fengið á sig dóm fyrir að fylgja ekki þjóðkirkjulögum ef einhver kysi að láta á það reyna!
Er óhætt að slaka á klónni?
Spyrja má hvort leiðandi öfl í þjóðkirkjunni telji ekki óhætt að sleppa tökunum og leyfa stéttaþinginu gamla að ummyndast í kirkjuþing á lýðræðislegum grunni. Líka má velta vöngum yfir því hvort meirihluta kirkjuþings skorti myndugleika til að starfa á lýðræðiskirkjuþingi. — Hvorugt væri gott!
Ráði ótti og óöryggi ferðinni varðandi framþróun kirkjuþingsins er áríðandi að vinna út frá því og skapa aukið traust. Það mikilvægasta er að þjóðkirkjan eigi hverju sinni á að skipa stórum hópi fólks sem er í senn vel upplýst um eðli hennar, hlutverk og stjórnkerfi og reiðubúið til að helga kirkjuþingi krafta sína og tíma.
Sýnir þjóðkirkjan einhverja viðleitni til að kalla fram slíkan hóp? Til þess þarf t.d. kröftuga fullorðinsfræðslu og safnaðaruppbyggingu. — Er einhver slík viðleitni í gangi?
Umræðuhefðin á kirkjuþingi
Oft verður þess vart í umræðum á kirkjuþingi að í þessu máli eða hinu þurfi að fara sér hægt, huga að mörgu og ná sem breiðastri samstöðu áður en ákvörðun sé tekin. Þessa varð t.a.m. mjög vart nú í vetur þegar fjallað var um breytingar á reglum við kirkjuþingskjör. Í þeim anda var og öllum breytingum hafnað.
Hér skal ekki mælt með því að ákvarðanir séu þvingaðar fram eftir óvandaða þinglega meðferð mála! Aðeins skal á það bent að hér er um að ræða óheppilega smitun frá „kaþólsku“ kirkjuþingum fornaldarinnar. Þar var fjallað um sjálfa lífæð kirkjunnar — kenninguna — og keppst að sem breiðastri samstöðu um allan hinn kristna heim. Þetta er ekki hlutverk lýðræðiskirkjuþingsins sem þjóðkirkjulögin mæla fyrir um.
Ósk — eða krafa — um breiða samstöðu á kirkjuþingi getur hljómað sem sannkristin hugsjón. Hún getur þó einnig snúist upp í andhverfuna: Lýðræðislegan bremsuklossa eða jafnvel minnihlutaofbeldi eða kúgun þar sem niðurstaðan er nær því að þjóna hagsmunum takmarkaðs minnihluta en heildarhagsmunum þjóðkirkjunnar. Samkvæmt lýðræðishugsjóninni er litið svo á að einfaldur meirihluti tryggi almennt nægilega samstöðu. Sé það ekki talið fullnægjandi verður að krefjast aukins meirihluta með skýrum hætti varðandi einstakar starfsreglur eða einstakar greinar starfsreglna. Séu slík ákvæði ekki til staðar er hætt við að sett sé fram krafa um „breiða samstöðu“ út frá persónulegum duttlungum eða í kirkjupólitískum hráskinnaleik.
Tilvísanir
[1] Lög um þjóðkirkjuna nr. 77/2021 4. og 7. gr. Sótt 24. mars 2026.
[2] Starfsreglur um kjör til kirkjuþings Sótt 24. mars 2026.
Stefán Magnússon bóndi í Fagraskógi og kirkjuþingsmaður
Dr. Hjalti Hugason prófessor emeritus
Hjalti Hugason og Stefán Magnússon setjast við Gestaglugga Kirkjublaðsins.is og ræða um lýðræðismálin í þjóðkirkjunni í ljósi þess að 67. kirkjuþing sem lauk fyrir nokkru felldi allar tillögur um lýðræðisumbætur í þjóðkirkjunni.
Kirkjuþing geta verið alls konar. Á sumum eiga aðeins biskupar sæti. Þeim er ætlað að túlka kenningu alþjóðlegrar kirkju og tryggja einingu hennar. Svona þing tíðkast í kaþólsku kirkjunni og eiga rætur að rekja aftur til fornaldar. Vegna langrar og órofinnar sögu móta þau ugglaust hugmyndir margra okkar enn í dag í ríkari mæli en við gerum okkur grein fyrir.
Svo eru til allt öðruvísi kirkjuþing eins og þing íslensku þjóðkirkjunnar. Þau eiga lítið sameiginlegt með „kaþólsku“ kirkjuþingunum nema nafnið. — Það er að segja á íslensku! Þing af því tagi voru stofnuð á síðari tímum í takt við lýðræðisvæðingu í mótmælendakirkjum Evrópu og N-Ameríku og í framhaldinu víðar um heim. Markmiðið með þessum þingum var að tryggja fleirum en biskupum og eftir atvikum öðrum vígðum þjónum aðkomu að stjórn og framþróun viðkomandi kirkna.
Stundum virðist gæta tilhneigingar til að blanda þessum tveimur hugmyndum um kirkjuþing saman. Það er hvorki gott né gagnlegt!
Lýðræðiskirkjuþing
Samkvæmt gildandi þjóðkirkjulögum frá 2021 er kirkjuþingi okkar ætlað að tryggja að þjóðkirkjan hafi í heiðri grundvallarreglur jafnræðis og lýðræðis í starfsháttum sínum. Það hefur æðsta vald í málefnum þjóðkirkjunnar nema lög kveði á um annað. Það markar stefnu þjóðkirkjunnar í sameiginlegum málefnum hennar, öðrum en þeim sem lúta að kenningu hennar. Á kirkjuþingi skulu leikmenn vera fleiri en vígðir. Kirkjuþing kýs þingforseta úr röðum leikmanna á þinginu og tvo varaforseta með sama hætti. [1]
Þarna er tónninn sleginn. Almennir félagar í þjóðkirkjunni eiga að mynda meirihluta á kirkjuþingi og stýra störfum þess. Verður mikið skýrar kveðið að orði? — Völdum kirkjuþings eru þó einnig takmörk sett: Það hefur ekki umboð til að álykta um kenningarleg málefni sem móta boðun og fræðslu kirkjunnar.
Kirkjuþing okkar er því eðlisólíkt „kaþólsku“ kirkjuþingunum.
Viljum við frekar stéttaþing?
Samkvæmt gildandi starfsreglum er kirkjuþing kosið í tvennu lagi. Á annað hundrað presta og djákna kjósa sér 12 vígða fulltrúa en um 2300 almennir kjósendur kjósa 17 fulltrúa sem ætlað er að vera fulltrúar rúmlega 222.000 manns.[2] – Var einhver að tala um lýðræði?
Er þetta heppilegasta aðferðin til að velja fólk til setu á lýðræðiskirkjuþingi? Sú virðist skoðun meirihluta fráfarandi kirkjuþings en fyrr á þessu ári felldi hann allar tillögur um breytingar á kosningafyrirkomulaginu. Við sem þetta ritum teljum aftur á móti að hér sé um að ræða dæmigerðar kosningar til stéttaþings að hætti nítjándu aldarinnar. Í þjóðkirkjunni eru stéttirnar sýnilega tvær: Leikir og lærðir. — Er þetta örugglega í samræmi við lútherskan kirkjuskilning?
Það er raunar spurning hvort starfsreglur um kirkjuþing sem það setur sjálft samræmist anda þjóðkirkjulaganna sem Alþingi setti. Velta má fyrir sér hvort þjóðkirkjan gæti fengið á sig dóm fyrir að fylgja ekki þjóðkirkjulögum ef einhver kysi að láta á það reyna!
Er óhætt að slaka á klónni?
Spyrja má hvort leiðandi öfl í þjóðkirkjunni telji ekki óhætt að sleppa tökunum og leyfa stéttaþinginu gamla að ummyndast í kirkjuþing á lýðræðislegum grunni. Líka má velta vöngum yfir því hvort meirihluta kirkjuþings skorti myndugleika til að starfa á lýðræðiskirkjuþingi. — Hvorugt væri gott!
Ráði ótti og óöryggi ferðinni varðandi framþróun kirkjuþingsins er áríðandi að vinna út frá því og skapa aukið traust. Það mikilvægasta er að þjóðkirkjan eigi hverju sinni á að skipa stórum hópi fólks sem er í senn vel upplýst um eðli hennar, hlutverk og stjórnkerfi og reiðubúið til að helga kirkjuþingi krafta sína og tíma.
Sýnir þjóðkirkjan einhverja viðleitni til að kalla fram slíkan hóp? Til þess þarf t.d. kröftuga fullorðinsfræðslu og safnaðaruppbyggingu. — Er einhver slík viðleitni í gangi?
Umræðuhefðin á kirkjuþingi
Oft verður þess vart í umræðum á kirkjuþingi að í þessu máli eða hinu þurfi að fara sér hægt, huga að mörgu og ná sem breiðastri samstöðu áður en ákvörðun sé tekin. Þessa varð t.a.m. mjög vart nú í vetur þegar fjallað var um breytingar á reglum við kirkjuþingskjör. Í þeim anda var og öllum breytingum hafnað.
Hér skal ekki mælt með því að ákvarðanir séu þvingaðar fram eftir óvandaða þinglega meðferð mála! Aðeins skal á það bent að hér er um að ræða óheppilega smitun frá „kaþólsku“ kirkjuþingum fornaldarinnar. Þar var fjallað um sjálfa lífæð kirkjunnar — kenninguna — og keppst að sem breiðastri samstöðu um allan hinn kristna heim. Þetta er ekki hlutverk lýðræðiskirkjuþingsins sem þjóðkirkjulögin mæla fyrir um.
Ósk — eða krafa — um breiða samstöðu á kirkjuþingi getur hljómað sem sannkristin hugsjón. Hún getur þó einnig snúist upp í andhverfuna: Lýðræðislegan bremsuklossa eða jafnvel minnihlutaofbeldi eða kúgun þar sem niðurstaðan er nær því að þjóna hagsmunum takmarkaðs minnihluta en heildarhagsmunum þjóðkirkjunnar. Samkvæmt lýðræðishugsjóninni er litið svo á að einfaldur meirihluti tryggi almennt nægilega samstöðu. Sé það ekki talið fullnægjandi verður að krefjast aukins meirihluta með skýrum hætti varðandi einstakar starfsreglur eða einstakar greinar starfsreglna. Séu slík ákvæði ekki til staðar er hætt við að sett sé fram krafa um „breiða samstöðu“ út frá persónulegum duttlungum eða í kirkjupólitískum hráskinnaleik.
Tilvísanir
[1] Lög um þjóðkirkjuna nr. 77/2021 4. og 7. gr. Sótt 24. mars 2026.
[2] Starfsreglur um kjör til kirkjuþings Sótt 24. mars 2026.
Eigandi, ritstjóri og ábyrgðarmaður: