Lýðræði eða hagsmunir vígðra?

Stefán Magnússon og Hjalti Hugason setjast við Gestaglugga Kirkjublaðsins.is og ræða um afgreiðslu kirkjuþings á tillögum er snerta lýðræði í kirkjunni.

 

Starfsreglur um kjör til kirkjuþings hafa verið mjög til umfjöllunar á því kjörtímabili kirkjuþings sem senn er á enda.[1] Málið hófst með að þingið skipaði nefnd sem skyldi skoða kosti og galla þess að opna kjör til þingsins fyrir öllu þjóðkirkjufólki. Hún skilaði ýtarlegri skýrslu og henni fylgdi greinargerð dr. Davíðs Þórs Björgvinssonar prófessors um fjórðu grein þjóðkirkjulaganna frá 2021.[2] Í henni segir m.a.:

Þjóðkirkjan skal í starfsháttum sínum hafa í heiðri grundvallarreglur jafnræðis og lýðræðis.[3]

Davíð rökstyður að núgildandi reglur um kjörið líti algerlega fram hjá þessari grein laganna.[4] Fá núverandi reglur því í raun falleinkunn í greinargerð hans.

Almennur kosningaréttur

Eftir að nefndin skilaði skýrslu sinni lagði nefndarfólkið fram tillögu að nýjum reglum um kirkjuþingskjör sem byggði á skýrslunni.[5] Kirkjuþing fjallaði um þær í mars 2025 og aftur í maí sama ár en þá var haldinn sérstakur þingfundur um málið. Því var síðan vísað til löggjafarnefndar sem lagði fram breytingartillögur á haustþingi í október 2025.

Löggjafarnefnd komst að þeirri niðurstöðu að leggja ekki til að allt þjóðkirkjufólk hefði kosningarétt við kirkjuþingskosningar. Var það einkum vegna þess að sterk rök hníga að því að hvorki kirkjuþing né Þjóðkirkjan í heild séu tilbúin í svo mikla breytingu. Stafar það ekki síst af því að kirkjuþingið er afar lítið kynnt út á við og í raun má halda því fram að allur almenningur viti lítið sem ekkert um tilgang, hlutverk og störf þingsins. Í þessu efni er fyrst og fremst við Þjóðkirkjuna sjálfa að sakast. Á vef kirkjunnar, kirkjan.is, hefur t.d. umfjöllun og upplýsingagjöf um störf þingsins alla tíð verið í skötulíki. Til dæmis má benda að ekki hefur verið minnst á þingfundinn nú í febrúar hvorki í aðdraganda hans né í kjölfarið.

Mildilegar tillögur

Eftir vinnu löggjafarnefdar stóðu þá eftir tillögur sem snérust um:

• Að áfram skyldu vera 29 fulltrúar á kirkjuþingi, níu prestar og 20 leikmenn. — Fól þetta í sér fækkun um þrjá presta og fjölgun leikra um þrjá.
• Að leikir og lærðir skyldu vera í sömu kjördeild og kjördæmum. — Fól þetta í sér að prófastsdæmin mynduðu kjördæmi  bæði leikra og lærðra og allir kysu alla.

Á haustþinginu 2025 urðu miklar umræður um málið. Það er óvenjulegt  þegar þess er gætt að um var að ræða síðari umræðu um þingmál sem oftast stendur stutt. Þarna kom fram sterkt ákall um að ungu fólki yrði tryggð seta á þinginu með full réttindi en ekki aðeins málfrelsi. Var málinu síðan frestað og því vísað til áframhaldandi vinnslu í löggjafarnefnd.

Löggjafarnefnd bætti í kjölfarið ákvæði um unga fólkið í tillöguna og svo breytt var málið tekið fyrir að nýju á aukaþingfundi sem haldinn var í febrúar í ár til að ljúka afgreiðslunni. Niðurstaðan þá varð sú að meirihluti þingfulltrúa hafnaði öllum breytingum á núgildandi reglum um kirkjuþingskjör.

Í vor verður því kosið til kirkjuþings eftir sömu reglum og gilt hafa undanfarið þrátt fyrir að sýnt hafi verið fram á að þær gangi í berhögg við gildandi þjóðkirkjulög. — Verður að telja það sérkennilega afgreiðslu í ljósi allrar þeirrar vinnu sem lögð hafði verið í málið,  fyrirliggjandi gagna um það, þeirrar umræðu sem það hafði fengið og þeirra miklu breytinga sem gerðar höfðu verið á upphaflegri tillögu.

Hvers vegna?

Þrátt fyrir tillögur löggjafarnefndar hafi verið mildilegar reyndist góður meirihluti þingfulltrúa ekki reiðubúinn að stíga þessi skref í breytingaátt. Þar með hafnaði hann tillögum um breytingu á hlutfalli leikra og lærða sem líta má á sem leiðréttingu; að leikir og lærðir kysu hvorir aðra í sömu kjördeild sem og að tryggja ungu fólki sæti á þinginu með full réttindi. — Nú verður að treyst því að kirkjuþingmenn hafi tekið yfirvegaða ákvörðun með þessari afgreiðslu. Því eðlilegt að spyrja hvað það hafi verið í tillögunum sem þeir gátu ekki sætt sig við?

Í tillögunni sem tekist var á um fólst aðeins lítils háttar breyting á kosningarétti. Það þýðir að áfram njóta kosningaréttar aðal- og varamenn í sóknarnefndum auk  viðbótar kjörmanna — allt að 15 —  úr hverju prestakalli  á suð-vesturhorninu ásamt þjónandi prestum og djáknum á öllu landinu. Sömuleiðis voru óverulegar breytingar lagðar til á kjörgengi. Eins og áður geta því vígðir þjónar og skírðir leikmenn sem eru skráðir í þjóðkirkjuna boðið sig fram til kirkjuþings. — Varla strandaði því á þessum atriðum.

Við endurskoðun sína ákvað löggjafarnefnd að leggja til að áskilið yrði að þrír fulltrúar á aldrinum 18-35 ára kæmu úr prófastsdæmunum á suð-vesturhorninu og hefðu full réttindi eða eins og segir í tillögu að  breytingu á starfsreglum: „ Af aðalfulltrúum og einnig varafulltrúum skal að lágmarki einn fulltrúi vera 35 ára eða yngri“.[6] Þar með var komið til móts við hið sterka ákall um að tryggja ungu fólki sæti á þinginu. — Varla hefur strandað á því.

Vera má að einhverjum þingfulltrúum hafi þótt skammur tími til stefnu fram að komandi kirkjuþingskosningum. Í því efni kann umsögn kjörstjórnar hafi verið vatn á myllu einhverra. Hún bendir á að breytingarnar sem lagðar eru til krefjist nokkurra skoðunar og undirbúnings áður en gengið verði til kosninga ekki hvað síst er varðar tæknilega þætti. Ekki verður þó séð að hinar hófstilltu breytingar leiði til þess að flækjustigið verði slíkt að ekki sé nægilegur tími til stefnu. Auk þess sér kjörnefndin ekki um tæknilega framkvæmd kjörsins heldur utanaðkomandi fyrirtæki. Ólíklegt er að það ætti í vandræðum með að annast ekki fjölmennara kjör eftir nýjum reglum. Þess skal loks getið að kjörstjórnin hafði engar efnislegar athugasemdir við reglurnar.

Stendur þá aðeins einn ásteytingarsteinn eftir!

Flutningur milli leikra og lærðra

Tillagan eins og hún lá fyrir á febrúarfundinum fól í sér að horfið yrði frá ólíkum kjördæmum leikra og lærða. Þar með yrðu núverandi kjördæmi vígðra —Reykjavíkurkjördæmi (Reykjavíkprófastsdæmi austur og vestur auk Kjalarnesprófastsdæmis), Skálholtskjördæmi og Hólakjördæmi — lögð niður. Þess í stað mynduðu prófastsdæm20 landsins — níu að tölu — kjördæmi bæði leikra og lærðra. Þá felur tillagan í sér að leikir að kosið yrði í einni kjördeild. Það merkir að leikir og lærðir kjósa hvorir aðra í hverju hinna níu kjör-/prófastsdæma.

Þetta virðist eðlileg og sjálfsögð skipan. Allir þingfulltrúar að gæta sömu hagsmuna á kirkjuþinginu, þ.e. hagsmuna Þjóðkirkjunnar í heild. Það er því framfaraskref að  horfið  sé frá því að kirkjuþingskosningarnar beri keim af stéttarþingskosningum í fornum stíl.

Það er líklega einhvers staðar hér sem hitna tók í kolunum!

Í tillögunni felst einnig að fjöldi fulltrúa á kirkjuþingi verði óbreyttur eða 29. Aftur á móti er  lagt til  að leikum fulltrúum fjölgi um þrjá — verði 20 í stað 17 nú. Þetta leiðir  til að vígðum fækki úr 12 í níu sem þýðir að hlutfall þeirra á þinginu lækkar úr 42% í 31% en það er um það bil sama hlutfall og í Finnlandi.[7] Bæði fjölgun leikra og fækkun lærðra kemur fram á suð-vesturhorni landsins eða í Reykjavíkurprófastsdæmunum tveimur og Kjalarnesprófastsdæmi. Tillagan um að fækka að vígðum fulltrúum aðeins um þrjá felur  í sér málamiðlun og byggðist á að prófastsdæmin eru níu og rökrétt er að úr hverju þeirra komi einn vígður þingfulltrúi.

Ætli það sé ekki einmitt hér sem hnífurinn stendur í kúnni?

Samþykkt tillögunnar hefði verið skref í lýðræðisátt þar sem hún miðar að auknu jafnvægi milli leikra og lærða á þinginu. Þannig hefði verið komið til móts við 4. gr. Þjóðkirkjulaganna. Það er vissulega skiljanlegt að hinir vígðu standi þéttan vörð um stöðu sína. Það er á hinn bóginn óásættanlegt að mikilvæg mál strandi á stéttarhagsmunum. —  Það er aftur á móti vandséð hvaða hagsmuni þeir leikmenn á kirkjuþingi voru að verja sem höfnuðu breytingatillögunum.

Hvað er kirkjuþing?

Eina umtalsverða breytingin sem lögð var til og sem líklega felldi málið allt er breytt staða vígðra á kirkjuþingi, þ.e. að hlutfall þeirra — eða atkvæðavægi — lækki lítið eitt frá því sem nú er og að óvígðir komi að kjöri þeirra.

En eru einhver málefnaleg rök fyrir því að standa í vegi fyrir breytingum sem þessum og fórna þar með því framfaraskerfi að tryggja aðkomu ungs fólks að kirkjuþingi?  Svarið við þeirri spurningu felst í eðli og hlutverki kirkjuþings og stöðu þess í kirkjuskipaninni. — Það er mál sem kallar á annan pistil.

Tilvísanir:

[1] Starfsreglur um kirkjuþing nr. 10/2021–2022, sótt 22. ferbrúar 2026. af

[2] Skýrsla um kosti þess og galla að rýmka ákvæði starfsreglna um kosningarétt við kjör til kirkjuþings og kosningu biskups, sótt 22. febrúar 2026.

[3] Lög um þjóðkirkjuna nr. 77/2021, sótt 22. febrúar 2026 af

[4] Skýrsla um kosti þess og galla að rýmka ákvæði starfsreglna um kosningarétt við kjör til kirkjuþings og kosningu biskups — Viðauki. Davíð Þór Björgvinsson: Greinargerð um 4. gr. laga um þjóðkirkjuna nr. 77/2021. Sótt 22. febrúar 2026.

[5] Tillaga að starfsreglum um breytingu á starfsreglum um kjör til kirkjuþings nr. 8/2021–2022, sótt 22. febrúar 2026.

[6] Tillaga að starfsreglum um breytingu á starfsreglum um kjör til kirkjuþings nr. 8/2021–2022, sótt 22. febrúar 2026.

[7] Skýrsla um kosti þess og galla að rýmka ákvæði starfsreglna um kosningarétt við kjör til kirkjuþings og kosningu biskups, bls. 15, sótt 22. febrúar 2026. — Í Danmörku er ekkert kirkjuþing. Í Svíþjóð er kosið í einni kjördeild.