Hin dýra náð

Dr. Dietrich Bonhoeffer (1906-1945)

Höfundur þessa texta er þýski guðfræðingurinn og presturinn Dietrich Bonhoeffer. Hann er einn kunnasti guðfræðingur 20. aldar, bæði fyrir guðfræðileg skrif sín en einnig fyrir andspyrnu sína gegn valdastjórn nasista í Þýskalandi sem fól í sér aðild að banatilræði við Adolf Hitler. Fyrir andspyrnu sína var Bonhoeffer tekinn af lífi þann 9. apríl, 1945 í útrýmingarbúðunum í Flossenbürg í Bæjaralandi aðeins 39 ára gamall.

Nú eru liðin 120 ár frá fæðingu hans.

Þessi þýðing er úr bók hans Nachfolge (ísl. Eftirfylgd), 1. kafla. Sú bók telst vera nútímaklassík í guðfræði.

Fangelsisbréf Bonhoeffers komu út 2015 í þýðingu dr. Gunnars Kristjánssonar.

Þessa þýðingu á fyrsta kafla bókarinnar Nachfolge (Eftirfylgd) gerði sr. Gunnar Björnsson.

———————————–

Ódýr náð er erkióvinur kirkju vorrar. Nú á dögum eigum vér í baráttu fyrir hinni dýru náð.

Ódýr náð er eins og útsöluvara í stórmarkaði. Náðarmeðulin, fyrirgefning syndanna og huggun trúarinnar, allt er þetta í boði á niðursettu verði. Menn álíta náðina vera ótæmandi auðlind kirkjunnar, sem unnt sé að ausa af takmarkalaust, án þess að spyrja nokkurra spurninga eða setja nokkur skilyrði.  Verðlaus náð – án tilkostnaðar. Vér teljum eðli náðarinnar felast í því, að allir reikningar hafi þegar verið greiddir.  Og af því að búið er að borga skuldina, viljum vér nú fá allt fyrir ekki neitt. Úr því að tilkostnaðurinn var óendanlegur, þá eru líka möguleikarnir á að  eyða og spenna takmarkalausir. Væri náðin náð, nema af því að hún er ódýr?

Ódýr náð er kenning, grundvallarregla, kerfi. Hún er fyrirgefning syndanna, sem boðuð er eins og almenn sannindi, kærleikur Guðs, sem prédikuð er sem „hugmynd“ hins kristna manns um Guð. Að gjalda þessari hugmynd jáyrði skynseminnar er talið nóg til þess að fá fyrirgefningu syndanna. Sú kirkja, sem býr yfir kórréttri kenningu um náðina, öðlast þar með hlutdeild í þeirri náð. Í slíkri kirkju finnur heimurinn ódýra yfirbreiðslu yfir syndir sínar. Þar er engrar iðrunar krafist, því síður raunverulegrar löngunar til þess að frelsast frá syndinni.  Ódýr náð jafngildir því afneitun lifandi orðs Guðs, afneitun holdtekju hans á jörð.

Ódýr náð er réttlæting syndarinnar, án réttlætingar syndarans. Náðin ein kemur öllu til vegar. Því má allt vera óbreytt. Heimurinn gengur áfram sinn gamla vanagang og vér erum áfram syndarar, „jafnvel þar sem mannlífið verður fegurst“, eins og Lúther sagði. Leyfum hinum kristna að lifa eins og allir hinir, leyfum honum að haga lífi sínu samkvæmt gildismati heimsins á öllum sviðum. Látum hann ekki reyna í hroka að lifa annars konar lífi undir formerki náðar en hann gerði undir formerki syndar. Slík var villa heittrúarmanna, endurskírenda og þeirra líka. Kristinn maður má líka vara sig á því að rísa gegn hinni frjálsu og takmarkalausu náð Guðs og vanhelga hana. Hann á ekki að fara að reyna að búa til ný bókstarfstrúarbrögð með því að lifa í hlýðni við boð Jesú Krists! Heimurinn hefur verið réttlættur af náð.  Hinn kristni veit það og tekur það gilt. Hann má ekki fleygja frá sér þessari náð. Lifi hann því bara eins og allir hinir! Auðvitað langar hann stundum til þess að gera eitthvað, sem gæti flokkast undir hlýðni, því að það kostar óneitanlega vissa sjálfsafneitun að láta allt slíkt ógert og lifa eins og hinir! Það er nefnilega nauðsynlegt fyrir kristinn mann að sýna sjálfsafneitun í verki, skilja líf sitt frá lífi heimsins, lífi allra hinna. En hann verður að leyfa náðinni að vera náð, að öðrum kosti mundi hann skemma trú heimsins á hina frjálsu gjöf náðarinnar. Hinn kristni hvíli því rólegur í veraldlegu líferni sínu, og afneiti hverju því viðmiði, sem heiminum er æðra. Hann gerir það vegna heimsins, fremur en vegna náðarinnar. Hann láti því huggast, og hvíli rólegur og viss í trausti þess, að hann á þessa náð, og að náðin ein kemur öllu til vegar. Í stað þess að fylgja Kristi, þá njóti hinn kristni huggunar náðar hans. Það er þetta, sem vér eigum við með ódýrri náð, náðinni, sem jafngildir réttlætingu syndarinnar, án réttlætingar iðrandi syndara.  Ódýr náð er ekki sú fyrirgefning syndanna, sem frelsar oss undan oki syndarinnar. Ódýr náð er sú náð, sem vér veitum sjálfum oss, og veitum oss hana sjálfir.

Ódýr náð er að prédika fyrirgefninguna án þess krafist sé iðrunar, að prédika skírn án aga kirkjunnar, neyslu kvöldmáltíðarsakramentisins án syndajátningar, syndaaflausn án  persónulegrar játningar. Ódýr náð er náð, án þess þú sért lærisveinn, náð án krossins, náð án Jesú Krists, hins lifandi og holdtekna.

Hin dýra náð er fjársjóðurinn, sem fólginn er í akri; hans vegna selur maður allt, sem hann á. Hún perlan dýra, sem kaupmaðurinn fórnar öllu til að eignast. Hún er konungsríki Krists og fyrir sakir þess rífur maður út auga sitt, er það hneykslar hann. Hún er kall Jesú Krists, og þegar lærisveinninn heyrir það, yfirgefur hann net sín og fylgir honum.

Hin dýra náð er fagnaðarerindið, sem leita verður að æ ofan í æ, gjöfin, sem biðja verður um, dyrnar, sem knýja þarf á.

Sú náð er dýr, af því að hún kveður oss til fylgdar, og hún er náð, af því að hún kveður oss til fylgdar við Jesú Krist. Hún er dýr, af því að hún kostar manninn lífið. Hún er náð, af því að hún gefur manninum hið eina, sanna líf. Hún er dýr, af því að hún fordæmir syndina, og náð, af því að hún réttlætir syndarann. Og umfram allt er hún dýr, af því að hún kostaði Guð líf sonar síns: „Þér eruð verði keyptir,“ og það, sem hefur kostað Guð mikið, er ekki ódýrt fyrir oss. Og umfram allt er hún náð, af því að Guð taldi son sinn ekki of hátt verða að gjalda fyrir líf vort, fórnaði honum fyrir oss. Hin dýra náð er holdtekja Guðs.

Náðin dýra er helgidómur Guðs; hana verður að vernda fyrir heiminum, en ekki kasta fyrir svín. Hún er lifandi orð, Orð Guðs, sem hann talar, eins og honum þóknast. Náðin dýra mætir oss sem náðug köllun til fylgdar við Jesú, kemur sem orð fyrirgefningar til hrelldrar sálar og iðrandi hjarta. Náðin sú er dýr, af því að hún neyðir manninn til þess að varpa sér undir ok Krists og fylgja honum;  hún er náð, af því að Jesús segir: „Ok mitt er indælt og byrði mín létt.“

Tvisvar hlaut Pétur þetta kall: „Fylg þú mér.“ Þau orð voru hin fyrstu og hin síðustu, sem Jesús talaði til þess lærisveins síns (Mark. 1.17; Jóh. 21.22). Milli þeirra er heil ævisaga. Á bökkum Genesaretvatnsins yfirgaf Pétur net sín og fylgdi Jesú. Hin sömu orð hljómuðu, þegar hinn upprisni hitti Pétur, þar sem hann var aftur tekinn til við fyrri iðju sína. Aftur við vatnið, og aftur er kallið: „Fylg þú mér.“ Í millitíðinni hafði liðið heil ævi lærisveins, helguð fylgdinni við Krist. Í henni miðri verður fyrir oss játning Péturs, þegar hann bar kennsl á Jesú sem Krist Guðs. Þrisvar heyrir Pétur sömu yfirlýsingu um að Kristur sé drottinn hans;  í upphafi, við endalokin og við Sesareu Filippí. Alltaf hin sama náð Krists, sem segir við hann „fylg þú mér“, og sem opinberast honum við játninguna miklu. Þrisvar á vegferð Péturs tók náðin hann taki, náðin eina, yfirlýst þrisvar.

Þess náð hafði Pétur ekki veitt sér sjálfur. Það var náð Krists, sem nú telur lærisveininn á að yfirgefa allt og fylgja sér. Hún kallar fram í honum þá játningu, sem í eyrum heimsins hlýtur að hljóma eins og argasta guðlast. Hún beiðist nú af honum þeirrar fylgdar, sem leiðir til píslarvættis fyrir þann Herra, sem hann hafði afneitað. Í lífi Péturs er náðin og það, að hann er lærisveinn, alveg óaðskiljanlegt. Hann hafði móttekið hina dýru náð.

Er kristnin nam ný lönd, og kirkjan varð veraldlegri, hættu menn smám saman að gera sér grein fyrir því, að gjalda þyrfti náðina dýru verði. Veröldin var kristnuð orðin og náðin sameiginleg eign hennar. Hún varð að fást fyrir lítið. Þó missti Rómarkirkjan ekki með öllu sjónar af hinni fyrri útsýn. Það er mjög mikilsvert, að kirkjan skyldi vera nægilega kæn til þess að rúma innan veggja sinna klausturhreyfinguna og firra sig þannig klofningi. Innan þessarar hreyfingar, á útjaðri kristinnar kirkju, var staður þar sem menn héldu lífi í hinu eldra viðhorfi. Þar minntust menn þess enn, að náðin skal dýru verði greidd, að náðin þýðir að fylgja Kristi. Þar yfirgáfu þeir allt sitt vegna Krists, og freistuðu að framfylgja  hinum ströngum boðum hans. Klausturhreyfingin varð þannig kröftugt andóf gegn veraldlegum kristindómi og verðlækkun náðarinnar. Kirkjan hafði vit á að umbera þetta andóf og hindra um leið, að það næði að þróast áfram að rökréttri niðurstöðu sinni. Kirkjunni tókst jafnvel að nýta klausturhreyfinguna til þess að réttlæta sitt eigið, veraldlega líf. Munklífi var látið heita einstaklingsframtak, sem ekki væri hægt að ætlast til að almenningur, leikmennirnir, léku eftir. En með því að takmarka þannig gildi boðorða Jesú við þröngan hóp sérfræðinga, kom kirkjan fram með hina óheillavænlegu hugmynd um tvöfaldan mælikvarða, þ.e. hámark og lágmark kristinnar hlýðni. Væri hún sökuð um að vera of veraldleg, gat hún bent á klausturhreyfinguna sem möguleika til þess að lifa göfugra lífi innan sauðabyrgisins og réttlætt um leið hina leiðina, þ.e. hóglátar líf annarra. Niðurstaðan verður því sú, svo mótsagnakennt sem það er, að klausturhreyfingin, sem hafði það verkefni að varðveita í Rómarkirkjunni hina upprunalegu, kristnu vitund um dýrleika náðarinnar, sú hin sama bauð nú upp á fullnaðarréttlætingu á veraldleika kirkjunnar. Örlagaríkustu mistök klausturhreyfingarinnar voru ekki svo mjög fólgin í strangleika hennar (þótt einnig í því atriði hafi verið um talsverðan misskilning að ræða að því er varðar túlkun vilja Jesú), heldur í hinu, að hún skildi sig frá ósviknum kristindómi með því að skoða sig sem einstaklingsframtak fárra útvalinna og gefið þannig tilkall til sérstakra, eigin verðleika.

Með siðbreytingunni kjöri forsjá Guðs Martein Lúther til þess að endurreisa fagnaðarerindi hinnar, hreinu, dýru náðar. Lúther var munkur, og það reyndist vera hluti af fyrirætlan Guðs. Þessi munkur hafði yfirgefið allt til þess að fylgja Kristi á vegi hinnar algjöru hlýðni. Hann hafnaði heiminum til þess að lifa kristnu lífi. Hann hafði lært hlýðni við Krist og kirkju hans, og aðeins hinn hlýðni getur trúað.  (Kierkegaard sagði: „Það er svo erfitt að trúa, af því að það er svo erfitt að hlýða!“) Köllunin til munklífis krafðist þess af Lúther, að hann legði gjörvallt líf sitt í sölurnar fyrir hana. En nú gerði Guð nokkuð allt annað en það, sem Lúther hafði vænst. Hann sýndi þjóni sínum, með hjálp Ritningarinnar, að fylgdin við Krist er ekki afrek eða verðleikar fárra útvalinna, heldur gleðiríkt boð til allra kristinna manna jafnt, án greinarmunar. Klausturhreyfingin hafði breytt auðmjúkri þjónustu lærisveinsins í verðleikaþjónkun dýrlingsins. Hún hafði hverft sjálfsafneitun lærisveinsins í ógeðfellda, andlega sjálfsupphafningu Dr. Dietrich Bonhoeffer (1906-1945)hins trúaða“. Heimurinn hafði smeygt sér inn í sjálfan kjarna klausturlífsins, og var nú þar kominn, með öllu því, sem fylgir. Tilraun munksins til þess að flýja heiminn, sýndi sig að vera lævíslega dulbúin ást á heiminum. Þegar stoðunum hafði þannig verið kippt undan hinu trúarlega lífi, greip Lúther dauðahaldi í náðina. Um leið og hann sá veröld klausturlífsins hrynja í rúst,  kom hann auga á Guð, sem í Kristi rétt út hönd sína honum til hjálpar. Hann greip í þessa hönd í trú og í trausti þess, að „þegar öllu er á botninn hvolft, þá er ekkert, sem vér getum áorkað nokkurs virði, sama hve fögru lífi vér lifum.“ Og nú var náðin, sem honum hlotnaðist, hin dýra náð. Hún ógnaði þess vegna gjörvallri tilvist hans. Enn einu sinni yrði hann að yfirgefa netin og leggja af stað á eftir Kristi. Í fyrsta skipti hafði það gerst, þegar hann kom í klaustrið og yfirgaf allt, nema sitt eigið guðhrædda sjálf. Í þetta skipti var jafnvel það frá honum tekið. Hann hlýddi kallinu, ekki fyrir tilstuðlan neinna verðleika sjálfs sín, heldur einfaldlega fyrir Guðs náð. Lúther heyrði ekki sagt við sig: „Auðvitað hefur þú syndgað, en nú er allt fyrirgefið, svo að þú getur haldið áfram að vera eins og þú ert og öruggur notið huggunar trúarinnar.“ Nei, Lúther varð að fara úr klaustrinu og halda á vit heimsins aftur. Ekki þó af því að heimurinn væri í sjálfu sér góður og heilagur, heldur af því að jafnvel klaustrið var aðeins hluti af heiminum.

Þegar Lúther gekk úr klaustrinu og hélt á vit heimsins, þá var það mesta áfall, sem heimurinn hafði orðið fyrir síðan á dögum frumkristninnar. Afneitun hans, þegar hann gerðist munkur, var barnaleikur einn hjá þeirri afneitun hans að snúa aftur á vit heimsins. Nú var ráðist beint framan að hlutunum. Eina leiðin til þess að fylgja Jesú eftir var að lifa í heiminum. Áður hafði kristið líf verið afrek fárra útvalinna við kjöraðstæður og hagstæð skilyrði munklífis. Nú var það aftur skylda, lögð á sérhvern kristinn mann, sem í heiminum lifir. Nú þyrfti aftur að hlýða boði Jesú fullkomlega í köllun hins daglega lífs. Baráttan milli lífs hins kristna og líf heimsins varð nú greinilegri en nokkru sinni fyrr. Hún varð sem einvígi milli hins kristna og heimsins.

Það er hættulegur misskilningur á starfi Lúthers að halda, að enduruppgötvun hans á fagnaðarboðskapnum um hina einskæru náð hafi boðið upp á almenna undanþágu frá hlýðninni við boðorð Jesú, ellegar að það hafi verið hin mikla uppgötvun siðbótarinnar að fyrirgefandi náð Guðs veiti heiminum sjálfkrafa bæði réttlæti og heilagleika. Þvert á móti er það svo, að hjá Lúther er veraldleg köllun hins kristna manns helguð, aðeins að því leyti sem sú köllun merkir hin endanlegu, róttæku mótmæli gegn veröldinni. Aðeins að því leyti sem veraldleg köllun kristins manns beinist að fylgd við Jesú Krist, fær fagnaðarerindið henni nýja helgun og réttlætingu. Það var ekki réttlæting syndarinnar, heldur réttlæting syndarans, sem knúði Lúther úr klaustrinu og aftur á vit heimsins. Náðin, sem honum hlotnaðist, var dýr náð. Hún var náð, af því hún var eins og vökvun skrælnaðri jörð, hugsvölun í þrengingum, frelsun frá ánauð þess vegar, sem hann hafði sjálfur valið, og fyrirgefning allra hans synda. Og dýr var hún, af því hún, af því að hún þýddi að nú yrði hann að gangast undir þá köllun að vera lærisveinn af meiri alvöru en nokkru sinni fyrr;  svo langt var frá því, að hún leysti hann undan því að vinna góð verk. Hún var náð, af því hún kostaði svo mikið, og svo dýr var hún, af því hún var náð. Þetta var leyndardómur fagnaðarerindis siðbótarinnar – réttlæting hins synduga manns.

Og samt varð skilningur siðbótarinnar ekki skilningur Lúthers á náðinni dýru og hreinu. Annað varð ofan á. Sigurvegarinn varð hin eðlislæga, trúarlega og árvökula fundvísi mannsins á þann stað, þar sem hægt er að fá náðina við lægstu verði. Það þurfti aðeins að skipta um tóntegund svo laumulega, að nær enginn tæki eftir, – og allt var ónýtt. Lúther hafði kennt, að það væri sama, hversu guðrækilegt líf og breytni mannsins væru, hann fengi ekki staðist frammi fyrir Guði, vegna þess að innst inni leitaði hann einlægt eigin hagsmuna. Í djúpi eymdar sinnar hafði Lúther í trúnni eignast skilning á þeirri dýrmætu gjöf, sem skilyrðislaus fyrirgefning er. En sú reynsla kenndi honum um leið, að þessi náð hafði kostað hann lífið og mundi nú krefjast sama gjalds hvern einasta dag þaðan í frá. Svona langt var frá því, að þessi náð leysti hann undan fylgd lærisveinsins við Krist; hún gerði hann þvert á móti enn ákveðnari í eftirfylgdinni. Þegar Lúther nefndi náðina, var ævinlega undirskilið, að sú náð kostaði hann lífið, það líf, sem nú var fyrsta sinni undirorpið algerri hlýðni við Krist. Hann ræddi aldrei um náðina öðruvísi. Lúther hafði líka sagt, að náðin ein fengi frelsað;  fylgismenn hans tóku við þessari kenningu og höfðu hana kórrétt eftir orð fyrir orð. En þeir gleymdu bara að nefna fylgd lærisveinsins við Krist. Lúther hafði ekki þurft að tönnlast á því atriði. Hann talaði að sjálfsögðu eins og sá, sem náðin hefur leitt til ströngustu fylgdar við Krist. Kenning fylgismanna Lúthers var í sjálfu sér óaðfinnanleg;  hún kom alveg heim við kenningu hans sjálfs. Og samt var í rétttrúnaði þessara manna fólginn endir siðbótarinnar sem opinberunar hinnar dýru náðar Guðs. Slík var orðin hnignun réttlætingar syndarans í  heiminum. Í stað hennar var nú syndin réttlætt og heimurinn réttlættur. Hinni dýru náð hafði verið breytt í ódýra náð, án fylgdar við Krist.

Lúther hafði sagt, að ekkert sem við legðum af mörkum hefði sáluhjálpargildi, sama hversu fagurt lifað væri. Ekkert gæti hreinsað okkur fyrir augliti Guðs, „nema náð og gæska Hans, sem fyrirgefur syndir.“ Þegar Jakobsglíma Lúthers stóð sem hæst, þurfti hann öðru sinni á ævinni að yfirgefa allt og fylgja Jesú.  Þegar náð Guðs komst að, sagði Lúther endanlega skilið við sjálfa höfuðsyndina. En það var langt frá því að sú synd hlyti réttlætingu. Þegar fyrirgefning Guðs var fengin, sneri Lúther baki við lífi sjálfhverfrar eigingirni. Það spor leiddi hann til alvarlegrar eftirfylgdar við Jesú Krist. Hann leit á náð Guðs sem svar við flóknu reikningsdæmi, nota bene svar Guðs, en ekki mannsins. En fylgismenn hans sneru henni upp í gefna stærð handa sér til þess að reikna út frá. Það var verkurinn. Sé náðin svar Guðs, gjöf handa kristnu lífi, þá getum við ekki hætt eftirfylgdinni við Krist eitt andartak. En ef náðin er gefin stærð, rásmark og útgangspunktur míns kristna lífs, þá lifi ég í heiminum, með allar mínar syndir réttlættar fyrir fram. Ég get syndgað að vild, af því að ég tel mig eiga fyrirgefandi náð Guðs vísa. Það er hvort sem er búið að frelsa heiminn fyrir náð. Óbreyttur með öllu get ég haldið fast við lifnaðarhætti heimsins og fæ enda í kaupbæti þá fullvissu, að náð Guðs muni hlífa mér allt til enda. Það er með fulltingi slíkrar “náðar”, sem heimurinn hefur verið „kristnaður“. En um leið hefur orðið meira verðfall á kristinni trú en nokkru sinni fyrr. Munurinn á lífi kristins manns og lífi hins virðulega borgara hefur verið þurrkaður út. Líf hins kristna verður bara líf í heiminum og að hætti heimsins. Hann sker sig úr að engu leyti. „Náðin“ bannar honum að ganga aðra slóð en heimurinn. Niðurstaðan verður sú, að einasta skylda mín sem kristins manns er að hafna heimi í eina klukkustund á sunnudegi og sækja þá kirkju, til þess að fá fullvissu um það, að syndir mínar séu allar fyrirgefnar. Ég þarf ekki lengur að reyna ða fylgja Kristi, því að náðin ódýra, sem sérhver sannur lærisveinn hlýtur að fyrirlíta, vegna þess að hún vill eftirfylgdina feiga, hefur leyst mig undan þeirri skyldu. Náðin, sem fyrir fram gefnar upplýsingar fyrir reikningsdæmi lífsins, er náð á útsöluverði. En náðin, sem svar Guðs við erfiðri þraut tilvistar okkar, það er hin dýra náð. Það er óttalegt til þess að hugsa, að ósvikin, evangelísk kenning skuli geta rangsnúist svo í höndum okkar. Í báðum tilvikum er sama viðmiðun, þ.e. „réttlætingin af trúnni einni saman“. Og þó verður misnotkun okkar á þessari formúlu því til þess, að efni hennar ónýtist með öllu.

Þegar Fást hafði kostað til þess lífi sínu að höndla þekkinguna, hlaut hann að gjöra þessa játningu: „Ég veit það eitt, að ég veit ekki neitt.“

Þessi orð eru útkoma og afrakstur langrar reynslu. Þau eru niðurstaða hins reynda. En eins og Kierkegaard hefur bent á, þá horfir málið allt öðru vísi við, þegar nýstúdent, sem er að hefja nám háskóla, lætur sömu hugsun í ljósi. Þá er hann líkt og að afsaka leti sína og lítilvirkni. Þetta er dagsanna við ferðalok, en sjálfsblekking þegar lagt er úr höfn. Fengin þekking verður aldrei skilin frá lífi þess manns, sem hefur aflað sér hennar. Hinn eini, sem getur sagt með sanni, að hann sé réttlættur af náðinni einni saman, er sá sem hefur yfirgefið allt og fylgt Kristi. Sá maður veit, að köllunin er náðargjöf, og að köllunin verður ekki skilin frá náðinni. En vei þeim, sem halda að náðin leysi þá undan eftirfylgdinni við Krist.

En nú mætti spyrja sem svo: Komst ekki Lúther sjálfur mjög nærri því að gera sig sekan um þessa rangtúlkun náðarinnar? Hvað um hin frægu orð hans „pecca fortiter, sed fortius fide et gaude in Christo“ (syndga hraustlega, en fagna og trú enn hraustlegar á Krist)? Þú ert hvort sem er syndari og við því er ekkert að gera. Hvort heldur þú ert helgur maður eða heimsborgari, dýrlingur eða drabbari, færðu aldrei ratað um refilstigu villugjarnrar veraldar. Horfstu bara í augu við þetta, og það því fremur, sem þú mátt reiða þig á opus operatum náðarinnar. Er hér ekki á ferð leyfisbréf hinnar ódýru náðar, stjórnarskrá syndarinnar, algjör endalok fylgdarinnar við Krist? Og er það ekki guðlast að hvetja menn til þess að syndga hraustlega í vissu um fyrirgefning? Er til öllu djöfullegri yfirtroðsla en að syndga upp á náðina, sem Guð hefur gefið? Skyldi það ekki vera rétt, sem segir í barnalærdómi katólsku kirkjunnar, að slíkt sé sjálf syndin gegn Heilögum Anda?

Ef vér eigum að skilja þessi orð Lúthers rétt,  verðum vér að greina skýrt á milli reikningsdæmisins og lausnar þess. Því ef vér byggjum kenningu vora um náðina á þessum ummælum Lúthers, þá vekjum vér enn og aftur upp draug hinnar ódýru náðar. En þessi frægu orð kirkjuföðurins ber ekki að skilja sem almenna lífsreglu, heldur sem langsótta niðurstöðu, útkomuna úr vandreiknuðu dæmi, úrslit langrar og erfiðrar baráttu upp á líf og dauða. Ef vér skiljum pecca fortiter svo, að þau orð séu rökfræðileg forsenda, þá verður hvatningin um að syndga hraustlega að siðaboði, sem því aðeins verður uppfyllt, að brotið sé hörmulega af sér. Eigi réttlæting syndarinnar svo að koma í kjölfarið, hefur verið gróflega snúið út úr ummælum Lúthers. Þegar Lúther sagði „syndgaðu hraustlega“ var hann líkur manni, sem gripið hefur dauðahaldi um síðasta hálmstráið. Hann þráði huggun, af því að tilraunir hans til þess að fylgja Kristi eftir höfðu kennt honum, að hann gat aldrei orðið syndlaus. Óttinn við syndina hafði orðið til þess, að hann örvænti um náð Guðs. „Að syndga hraustlega“ gat því aldrei haft þá merkingu í munni Lúthers, að héðan í frá væri líf í óhlýðni Guði þóknanlegt. Þvert á móti varð þessi hugsun að fagnaðarboðskap um náð Guðs í eyrum þess manns, sem vissi að hann væri og yrði ávallt syndari frammi fyrir Drottni. Sú náð leitar samt að oss syndurunum og vill réttlæta oss. Hert upp hugann og játaðu synd þína, segir Lúther, reyndu ekki að verða það sem þú ert ekki. Já, og taktu því æðrulaus að þú skulir syndga í sífellu hvern einasta dag. En hverju skyldu þessi orð ætluð nema einmitt þeirri manneskju, sem af innsta hjartans grunni hafnar syndinni daglega og afneitar sérhverju því, sem hindrar hana í eftirfylgdinni við Krist, en er þó jafnframt látlaust með böggum hildar út af vantrú sinni og synd? Hver fær tekið þessi orð til sín án þess að stofna trú sinni í hættu, nema sá sem skilur, að huggun þeirra er síendurnýjuð hvatning til þess að fylgja Kristi eftir? Útskýrð á þennan veg verða hin frægu ummæli Lúthers vitnisburður um hina dýru náð, þá sönnu náð.

Náð sem kennisetning, pecca fortiter sem lífsregla, náð við vægu verði, – slík náð er ekkert annað en nýtt lögmál, ófært um að færa hjálpræði og frelsi. Náð sem lifandi orð, pecca fortiter sem huggun í þrengingum og köllun lærisveins, sú dýra náð veitir frelsi og fyrirgefningu syndanna.

Vér, lútherskir menn, höfum hópast líkt og hlakkandi gammar kringum úldnandi hræið af ódýrri náð. Vér höfum svelgt í oss eitur, sem drepur eftirfylgdina við Krist. Vér höfum að vísu hyllt kenninguna um einskæra náð Guðs öðrum kristnum mönnum fremur, höfum næstum að segja gert hana Guði jafna. Trúarsetning Lúthers hefur hvarvetna verið básúnuð út, en sannleikur hennar snerist í höndum vorum í hörmulega sjálfsblekkingu. Látið var heita, að meðan kirkja vor væri trú kórréttri kenningu um réttlætinguna, þá væri hún og héldi áfram að vera án nokkurs vafa réttlætt kirkja!  Svo mæltu menn, og hugðu að verja skyldi og efla vorn lútherska arf með því að bjóða þessa náð áfram fala við aðgengilegum skilmálum og tækifærisverði. Samkvæmt því er sá maður „lútherskur“ sem lætur lögmálsþræla, kalvínista og ofsatrúarfólk um eftirfylgdina við Krist, en hallar sér sjálfur værukær og geispandi að náðinni einni saman. Vér réttlættum heiminn, en fordæmdum þá villumenn, sem reyndu að fylgja Kristi eftir. Afleiðingin varð sú, að heilar þjóðir urðu kristnar og lútherskar í sinnulausu makræði, líkt og af sjálfur sér, og án þess að nokkur þyrfti að láta það halda fyrir sér vöku, hvort hann gæti heitið trúr lærisveinn Krists eður ei. Gjaldið, sem borga þurfti, var of lágt. Hin ódýra náð hafði sigrað.

Höfum vér orðið þess vís, hversu hin ódýra náð hefur  grafið oss gröf?  Kirkjan sem stofnun er að hrynja. Því valda þau afglöp vor að láta náðina við of vægu verði. Náðarmeðulin, orð Guðs og helg sakramenti, voru falboðin í heildsölu. Vér skírðum, fermdum og veittum aflausn heilli þjóð skilyrðislaust, og án þess um það væri beðið. Háðgjörnum og trúlausum færðum vér hið heilaga að gjöf í nafni tilfinningavellu, sem kenndi sig við mannúð. Vér helltum stanslaust úr fleytifullum skálum náðarinnar. En þegar krafan um stranga eftirfylgd gall við, setti oss hljóða. Hvað varð um þau ströngu inntökuskilyrði, sem fornkirkjan setti þeim, er óskuðu aðildar?  Þar var skörp markalína dregin milli kirkju og heims. Þau skil urðu þess valdandi, að slegin var skjaldborg um hina dýru náð. Hvernig gat það gleymst, hve strengilega Lúther varaði við því, að fagnaðarerindið væri prédikað þannig að áheyrendurnir gætu haldið áfram að hvíla öruggir í sínu óguðlega líferni? Er til nokkurt dæmi um misskilda „kristnun“ heimsins, öllu skelfilegra en þetta? Hvað eru þessir þrjú þúsund Saxar, sem Karlamagnús drap, hjá öllum þeim milljónum andlega dauðra manna, er stíga fæti á fold í landi voru nú á dögum? Vér höfum átakanlega fengið að reyna, að það orð er satt, að syndir feðranna koma niður á börnunum í þriðja og fjórða lið. Hin ódýra náð hefur ekki sýnt vorri evangelísku kirkju nokkra einustu miskunn.

Og ekki hefur hin ódýra náð farið mildari höndum um andlegt líf vort. Hún hefur lagt stóran stein í götu vora í stað þess að ryðja oss braut til Krists. Í stað þess að kalla oss til fylgdar við Krist, hefur hún forhert oss í óhlýðninni. Ef til vill heyrðum vér rödd hins góða hirðis kalla oss til fylgdar, og kannski stigum vér fyrstu, hikandi sporin á vegi lærseins Krists, og máske vaknaði með oss vilji til sjálfsaga og hlýðni. En hvað svo?  Vér rákumst á orð hinnar ódýru náðar, afdráttarlaust og ósveigjanlegt. Það orð lokaði leiðinni til lífsins, deyddi í fæðingunni sérhverja viðleitni til vaxtar og framfara og spillti gleðinni yfir því að fá að vera lærisveinn. Hið ódýra náðarorð taldi oss trú um, að vér gengjum götu, er vér hefðum valið sjálf, að vér öguðum oss til einskis og eyddum kröftunum til ónýtis. Þessi tilburðir vorir væru ekki einasta gagnslausir, heldur og beinlínis stórhættulegir. Hafði ekki Guð frelsað oss af einni saman náð? Þannig var dapur hörkveikurinn umsvifalaust slökktur. Hve grimmúðlegt að tala svo til fólks og leiða það af þeirri braut, sem sjálfur Guð hefur lagt til Krists! Og vísast, að þeir hinir sömu muni aldrei fá að kynnast hinni dýru náð eftir að hafa einu sinni komist höndum undir ódýra eftirlíkingu hennar. Þótt svikið væri í raun og mergsogið, fannst fólki það samt vera rammeflt, þegar því hafði áskotnast hin ódýra náð. Það vissi ekki, að eigindin til þess að lifa lífi hlýðins lærisveins var töpuð fyrir fullt og allt. Boðskapur um ódýra náð hefur steypt í glötun fleiri kristnum mönnum en nokkur kenning um verkaréttlætingu.

Í köflunum hér á eftir verður reynt að koma til móts við þá, sem eru hugsi út af þessu vandamáli og finna ekki lengur neina merkingu í orði náðarinnar. Sannleikurinn um þetta þarf að koma fram. Á meðal vor eru ýmsir, sem játa hreinskilnislega að hin ódýra náð hafi stöðvað þá í eftirfylgdinni við Krist;  þeir viti ekki lengur hvað felst í hinni dýru náð. Í sem stystu máli: Vér tökumst þetta á hendur af því að vér vitum mætavel, að vér erum ekki sannir lærisveinar. Vér játum, að þótt kirkja vor megi heita rétttrúuð að því er varðar kenninguna um náðina, þá erum vér ekki lengur viss um að hún fylgi Drottni sínum eftir. Vér verðum því að reyna að finna aftur réttan skilning á samspili náðar og þess að vera lærisveinn. Hjá því verður ekki komist.

Það verður æ ljósara með hverjum deginum, að spurningin sem brennur heitast á kirkju vorri er þessi: Hvernig er hægt að lifa kristnu lífi í veröld nútímans? Sæll er sá, sem gengið hefur til enda þá leið, sem vér leitum. Sæll er sá, sem undrandi hefur komist að því, sem engan veginn segir sig sjálft: að náðin er dýr af því að hún er náð Guðs í Jesú Kristi. Sæll er sá, sem sigraður af náð Krists fylgir honum eftir í einfaldleika hjarta síns og syngur honum lof. Sæll er sá, sem þekkir þessa náð og lifir í heiminum án þess að vera af heiminum; sá, sem er svo fullviss um borgararétt sinn á himnum, að hann hefur öðlast fullt frelsi til þess að lifa í þessum heimi. Sæll er sá, sem veit að það að vera lærisveinn er líf, sprottið af náð – og veit, að náð merkir að vera lærisveinn.

Sæll er sá, sem orðinn er kristinn í þessari merkingu orðsins.

Honum hefur náðin orðið uppspretta miskunnarinnar.

(Sr. Gunnar Björnsson ísl. úr Nachfolge, Chr. Kaiser Verlag München, 1937, fyrsta útgáfa).