Skrifaðar og rafrænar prédikanir í selskinni

Íslensk hómilíubók er nú til sýnis í Húsi íslenskra fræða, Eddu. Hún er í eigu Svía og lánuðu þeir hana hingað til lands til 8. nóvember nk. Stundum hefur hún verið kölluð Stokkhólms-hómilíubók.

Kirkjublaðið.is brá sér fyrir nokkru á sýninguna og hugði gott til glóðarinnar að sjá þennan umtalaða dýrgrip. Hómilíubækur eru prédikanasöfn frá miðöldum og sú íslenska frá því um 1200 og er eitt elsta handrit sem varðveist hefur frá Íslandi nokkurn veginn í heilu lagi, 102 blöð, verk óþekkts skrifara. Hún geymir prédikanir, ræður og bænir – um 60 texta. Íslenska hómilíubók – Fornar stólræður kom út 1993 og var stafsetningin færð til nútímamáls í meginatriðum. Hið íslenska bókmenntafélag gaf út.

Í fyrstu voru það nokkur vonbrigði í Eddunni þegar litið var inn í hálfrökkvaðan sýningarskápinn þar sem Hómilíubókina er að finna. Hún er lokuð. Já, lokuð bók. Svo er að sjá sem gamalt lúið veski liggi þar í skápnum. Blöðin hvíla í veskinu en það er úr selskinni. Eflaust eru einhver varðveislusjónarmið sem ráða því að blöð hennar eru ekki sýnd. Ýmsar hugsanir fara um kollinn þegar horft er á þetta brúnleita og lúna veski sem geymir bókina frægu. Það var og. Hverju er fólk svo sem bættara þó að það sjái bókfellsblöð Hómilíubókarinnar? Það er ekki nema á færi sérfræðinga að lesa textann. Einhver kann að svara því til að það sé meiri upplifun að sjá letrið á bókfellinu heldur en aðeins kápuna. Uppsala-Edda er við hlið Hómilíubókarinnar og er hún opin. Falleg opna og rithöndin sömuleiðis. Annar kann að svara því til að tilfinningin ein og sér fyrir því að þarna sé hin fræga bók nægi fullkomlega. Nú svo getur verið að einhver hnussi og spyrji til hvers leikurinn hafi verið gerður fyrst aðeins selskinnskápan sjáist. Og bæti því kannski við hvort þau blöð sem kápa selsins umlyki séu ef til vill ekkert hómilíubókin sjálf. Kannski bara tilsniðin gömul blöð úr Dagens Nyheter?

Sem sagt, Hómilíubókin íslenska er lokuð bók á sýningunni. Já, eins og rammi frægs málverks þar sem verkið sjálft er fjarri.

Á sínum tíma var Hómilíubókin ætluð prestum til lærdóms og leiðbeiningar þegar þeir undirbjuggu stólræður.

Nútímahómilíubækur er víða að finna á netinu. Fáeinir söfnuðir birta prédikanir presta og djákna á heimasíðum sínum og er það vel. Á heimasíðu þjóðkirkjunnar, kirkjan.is, er líka að finna Hómilíubók undir heitinu Prédikanir og pistlar en þangað geta prestar og djáknar sett inn sjálfir ræður sínar. Þetta er snjöll leið til að fleyta prédikunum áfram til almennings. Á þessum prédikunarvettvangi þjóðkirkjunnar er áberandi að karlkyns prestar eru mjög duglegir að setja inn efni eftir sig og reyndar oft þeir sömu. Frá síðustu áramótum og til dagsins í dag er þar aðeins að finna tvær prédikanir eftir konur og vekur það nokkra undrun. Hvers vegna birta þær ekki fleiri prédikanir eftir sig þegar þær eru um helmingur þjónandi presta landsins? Um hverja helgi eru tugir prédikana fluttar í sóknum landsins og spyrja má hvort kennilýðurinn sé feiminn við að birta prédikanir eftir sig. Það væri forvitnilegt til dæmis að skoða hvort prédikað sé með öðrum hætti til sjávar en sveitar og hvort konur prédiki með öðrum hætti en karlar. Þá má einnig í þessu sambandi spyrja hvort hugsast geti að prédikunin sé á undanhaldi í hinni íslensku lúthersku kirkju.

Augljóst er að bretta þarf upp ermar og fletta selskinninu af þessari rafrænu hómilíubók og opna hana og auka við efni hennar. Á meðan það er ekki gert er hún eins og Hómilíubókin fræga, aðeins menningarverðmæti í hálfrökkvuðum sýningarkassa og þá sem lokuð bók – að mestu. Á sama hátt og Hómilíubókin varðveitir útleggingar á fallegu íslensku máli fyrri alda, sem mjög hefur verið lofað, er ekki vafamál að margur núlifandi kennimaðurinn setur fram nútímamál sitt í stólnum með þeim hætti sem mikil prýði er af.