Bíó Paradís sýnir margar athyglisverðar kvikmyndir.
Og um margt er Bíó Paradís sjálft athyglisverður staður.
Hvers vegna?
Svona til hliðar við kvikmyndasýningar virðist alls konar önnur starfsemi rekin í húsinu – þó svo það komi undirrituðum ekki neitt við því að er ekki allt orðið alls konar eins og sagt er? Fyrir nokkru sátum við tvö í stærsta bíósalnum í Bíó Paradís. Myndin var mögnuð eins og sagt er. Einkasýning fyrir okkur tvö, ekki pöntuð. Samt er bíóferð svona samfélagslegt fyrirbæri og þú situr við hliðina á einhverjum sem þú þekkir ekki. En frammi í bíóinu var líf og fjör, „happy hour“, svona yndislega ábyrgðarlaus skrallstemning, og þar miklu fleiri en í myrkum kvikmyndasalnum.
Og þegar farið var í Bíó Paradís á laugardaginn gekk grímuklætt fólk í flasið á bíógestum en einhver hélt þar upp á afmælið sitt og hafði óskað eftir grímutema. Þetta var heljarmikið geim unga fólksins sem innan við tíu píreygðir kúlturbíógestir gengu inn í eftir sýningu á The Testament of Ann Lee. Kvikmyndin hafði lagst þungt á huga sumra þeirra og skelfingar átjándu aldar gengið hressilega á gleðiforða þeirra. En mjúkölvaður fögnuður afmælisins með grímutemað tók á móti bíógestum sem önduðu smám saman léttar og blésu frá sér illa þefjandi andrúmslofti átjándu aldarinnar í Englandi og Bandaríkjunum.
Einhvern tíma hefði verið talað um dans- og söngvamynd ef minnst væri á kvikmyndina The Testament of Ann Lee. Sannarlega er þar sungið og dansað en það er annar bragur á öllu. Söngurinn er trúarlegur og textinn einfaldur og fagur þótt svipbrigðalaus sé á köflum. Dansinn er oftast taktfastur og stundum er takturinn harður og hraður, aldrei hægur. En dansinn getur líka tekið á sig tryllingslegt stökk og hraðinn fer úr böndunum og dansarar liggja í kös í gólfinu. Dansinn skipar háan sess í myndinni og honum er ætlað að sýna hve mikilvægur hann var í trúhreyfingu Önnu Lee.
Dansinn er ómissandi hluti af trúarlegu atferli þessa trúarhóps sem Ann Lee fer fyrir. Það er ekkert nýtt að dans gegni hlutverki í trú en svo hefur sennilega ætíð verið. Dansinn er samhæfing líkama og anda. Dans býður líka upp á frelsi og tjáningu sem ekki er hægt að koma á framfæri með öðru móti. Dans er eins og herganga, allir í takt, prósessía þar sem allir eru eitt þó að hver og einn sé hann sjálfur eða hún sjálf.
Kvikmyndin rekur raunasögu bresku konunnar Ann Lee sem elst upp við fátækt í Manchester á Englandi. Hún var fædd 1736 eða fyrir 290 árum svo að samfélag hennar er auðvitað gerólíkt okkar tæknisamfélagi. Þessi unga kona laðaðist að heimilistrúboði kvekara þar sem dans, söngur og tilþrifamikil tjáning með rykkjum og skrykkjum komu fram í trúaratferlinu auk þess sem fólk gólar og leggur hendur yfir aðra. Trúarsamkomurnar eru því hressilegar og þeim er ætlað að samhæfa hin trúuðu, söngurinn gerir það og danstakturinn. Takturinn getur sameinað trúfólkið sem væri það ein manneskja.
Kenning Önnu Lee var svo sem ekki flókin þó að hún væri nýstárleg í augum sumra. Allir voru bræður og systur, jafnrétti kynja var ofarlega á blaði – karlar og konur gengu í sömu störf. Ann Lee er friðarsinni og á móti þrælasölu. Þyngsta áherslu lagði hún á skírlífi en kynlífið taldi hún vera rót alls ills. Hún bjó og við það að eiginmaður hennar var hallur undir einhvers konar kynlífsyfirráð og ofbeldisóra er því fylgdu. Sjálf hafði hún fætt fjögur börn en þau öll andast á fyrsta ári. Þetta hvort tveggja mótar sýn hennar til skilyrðislausrar kröfu um skírlífi safnaðarmeðlima. Auk þess hafði Ann séð Adam og Evu í sýn og sannfærðist um að upprunasyndin væri vegna þess að þau hefðu haft holdlegt samræði og vegna þess verið fleygt út úr Paradís. Þessi sýn magnaði enn frekar andúð hennar á kynlífi og styrkti hana í kröfu trúfélagsins um skírlífi.
Trúarleg harmsaga – eða baráttusaga? Kannski saga sem ekki er svo fjarri nútímanum þrátt fyrir allt?
Fátækt, líkamlegar refsingar, skelfilegar fæðingar og barnadauði. Söguhetjan er fangelsuð nokkrum sinnum af ýmsum ástæðum. Söfnuður hennar er ofsóttur og meðlimir hans pyntaðir. Ann Lee horfist í augu við hverja raunina á fætur annarri en gefst aldrei upp. Hún er leiðtogi og fólk fylgir henni. Reyndar ekki stór hópur. Þessi trúarhópur lítur svo á að hún sé Kristur kominn í heiminn öðru sinni eins og hann talaði um – félagar hennar fara að kalla hana Móður Ann.
Eflaust hefur Ann Lee haft karisma eins og sagt er, einhvers konar persónutöfra sem ná út fyrir persónuna og fólk telur sig skynja angan af öðrum heimi og fellur fyrir viðkomandi. Svo var reyndar ekki að sjá í kvikmyndinni né heldur var áhersla lögð á það. Miklu frekar er þunginn á stefnufestu hennar og ósveigjanleika. Og trúnni sem er firnasterk og hún efast ekki. Trú hennar er oft studd sýnum, vitrunum og andlegri leiðsögn.
Þegar henni varð óvært í Englandi hélt hún til Ameríku en þar gerist seinni hluti myndarinnar. Á leiðinni til fyrirheitna landsins lenti skip þeirra í miklum hrakningum svo lá við að það sykki. En Ann gafst hvergi upp og stappaði stáli í skipstjórann og fleiri í áhöfninni með þeim orðum að engill færi fyrir þeim – hún hefði séð það.
Þau koma til Ameríku skömmu áður en borgarastyrjöldin brýst út (1774–1783). Stjórnmál þess tíma blandast inn í sögu Ann Lee sem var um tíma talin vera njósnari Breta og fangelsuð. Friðarstefna hennar vakti líka tortryggni á þessum stríðstímum.
Hún stofnaði trúfélag sitt í Niskayuna nálægt Albany skömmu eftir komuna til Ameríku og það var með líku sniði og hún hafði kynnst í heimalandinu og hrifist af. Trúfélagið var kallað The Shakers og dró nafn sitt af því hvernig meðlimirnir skóku líkama sína til og frá í tilbeiðslu sinni. Starfi trúflokksins óx fiskur um hrygg í Ameríku þó að ekki yrði hann fjölmennur. Þau voru nú aðeins átta að tölu þegar komið var til nýja landsins. Trúhópurinn varð fyrir alls konar áföllum og var ofsóttur um tíma af mikilli grimmd. Myndin varpar ljósi á hvernig þessi litli hópur trúaðra landnema er samhentur þó að úr honum kvarnist, sýnir dugnað hans og nær blindri fylgispekt við trúarleiðtogann. Bróðir Önnu er sem klettur við hennar hlið enda hafa þau ætíð fylgst að og upphafsatriði myndarinnar er hrífandi þar sem þau eru við vinnu barnung að aldri að hreinsa bómull í spunaverksmiðju í Manchester. Það var enda ekki stutt milli þessara samlyndu systkina – hún lést 48 ára gömul árið 1784 en hann hafði látist árið áður.
Og hvað er svo að segja um kvikmyndina?
Hún er býsna drungaleg og hæggeng, sérstaklega fyrri hlutinn. Drunginn leggst ekki aðeins að vegna nöturlegs umhverfis og aðstæðna heldur er hann og sennilega meðvitað dreginn fram með litlu ljósmagni í húsakynnum fólks. Flöktandi kertaljós gefa ekki mikla birtu nema þegar þau skipta tugum, eins og þegar trúflokkurinn skekur sig í dansinum í heimahúsum. En fleira dregur áhorfendur inn í aldarbrag Önnu Lee en daufar ljóstýrur. Svipmyndir frá þröngum steini lögðum götum Manchester eru hrífandi. Umferð hestvagna og fólks er fyrirferðarmikil og margir standa á skrafi við húsveggi og aðrir selja gangandi vegfarendum varning sinn, blóm og ávexti. Iðandi borgarlíf á 18. öld á fyrstu áratugum iðnbyltingarinnar. Augljóslega er reynt að bregða sem raunsæjustu ljósi á tíma sögupersónunnar, Önnu Lee, járnsmiðsdótturinnar sem ólst upp í stórum systkinahópi við harðan aga þess tíma. Hún hlaut enga skólamenntun og var ólæs.
Myndin býður áhorfendum inn til átjándu aldar og það er vissulega athyglisvert innlit því að þeir hafa ekki ljósa hugmynd um hvernig daglegt líf gekk þar fyrir sig. Söguþráðurinn er í sjálfu sér ekki flókinn og meginatriði hans flestum kunn, þ.e.a.s. flutningur frá gamla landinu til nýja heimsins þar sem tækifæri biðu en það varð líka að láta hendur standa fram úr ermum til að koma sér fyrir með sóma. Trúfrelsi var og í augsýn. Myndin er nokkuð endurtekingarsöm þegar kemur að myndskotum frá lífi og starfi trúfélagsins. Þá nær áhorfandi ekki að átta sig á hvers vegna Ann Lee hrífur svo marga – ekki gerir hún kraftaverk (þó svo að saga hennar hermi það) né heldur koma frá henni einhver ódauðleg orð eða mikil andans speki. Endurtekningar á orðum og lögum eru nánast eins og möntrur og þær hafa svo sem dugað ýmsum andlegum hreyfingum vel. Engar prédikanir trufla áhorfendur né djúpar útleggingar. Orð Móður Önnu Lee eru sem lög. Trúfesta hennar er eins og samofin óþrjótandi bjartsýni sem er einhvern veginn sjálfsögð og vekur ekki efasemdir.
Leikstjóri og handritshöfundur er norsk kona, Mona Fastvold, og vinnur hún þetta í samvinnu við sambýlismann sinn. Aðalhlutverkið, Ann Lee, er í höndum bandarísku leikkonunnar Amöndu Seyfried.
Myndin er 2 klukkustundir og 17 mínútur að lengd.
Hér er klippa úr myndinni:
Bíó Paradís sýnir margar athyglisverðar kvikmyndir.
Og um margt er Bíó Paradís sjálft athyglisverður staður.
Hvers vegna?
Svona til hliðar við kvikmyndasýningar virðist alls konar önnur starfsemi rekin í húsinu – þó svo það komi undirrituðum ekki neitt við því að er ekki allt orðið alls konar eins og sagt er? Fyrir nokkru sátum við tvö í stærsta bíósalnum í Bíó Paradís. Myndin var mögnuð eins og sagt er. Einkasýning fyrir okkur tvö, ekki pöntuð. Samt er bíóferð svona samfélagslegt fyrirbæri og þú situr við hliðina á einhverjum sem þú þekkir ekki. En frammi í bíóinu var líf og fjör, „happy hour“, svona yndislega ábyrgðarlaus skrallstemning, og þar miklu fleiri en í myrkum kvikmyndasalnum.
Og þegar farið var í Bíó Paradís á laugardaginn gekk grímuklætt fólk í flasið á bíógestum en einhver hélt þar upp á afmælið sitt og hafði óskað eftir grímutema. Þetta var heljarmikið geim unga fólksins sem innan við tíu píreygðir kúlturbíógestir gengu inn í eftir sýningu á The Testament of Ann Lee. Kvikmyndin hafði lagst þungt á huga sumra þeirra og skelfingar átjándu aldar gengið hressilega á gleðiforða þeirra. En mjúkölvaður fögnuður afmælisins með grímutemað tók á móti bíógestum sem önduðu smám saman léttar og blésu frá sér illa þefjandi andrúmslofti átjándu aldarinnar í Englandi og Bandaríkjunum.
Einhvern tíma hefði verið talað um dans- og söngvamynd ef minnst væri á kvikmyndina The Testament of Ann Lee. Sannarlega er þar sungið og dansað en það er annar bragur á öllu. Söngurinn er trúarlegur og textinn einfaldur og fagur þótt svipbrigðalaus sé á köflum. Dansinn er oftast taktfastur og stundum er takturinn harður og hraður, aldrei hægur. En dansinn getur líka tekið á sig tryllingslegt stökk og hraðinn fer úr böndunum og dansarar liggja í kös í gólfinu. Dansinn skipar háan sess í myndinni og honum er ætlað að sýna hve mikilvægur hann var í trúhreyfingu Önnu Lee.
Dansinn er ómissandi hluti af trúarlegu atferli þessa trúarhóps sem Ann Lee fer fyrir. Það er ekkert nýtt að dans gegni hlutverki í trú en svo hefur sennilega ætíð verið. Dansinn er samhæfing líkama og anda. Dans býður líka upp á frelsi og tjáningu sem ekki er hægt að koma á framfæri með öðru móti. Dans er eins og herganga, allir í takt, prósessía þar sem allir eru eitt þó að hver og einn sé hann sjálfur eða hún sjálf.
Kvikmyndin rekur raunasögu bresku konunnar Ann Lee sem elst upp við fátækt í Manchester á Englandi. Hún var fædd 1736 eða fyrir 290 árum svo að samfélag hennar er auðvitað gerólíkt okkar tæknisamfélagi. Þessi unga kona laðaðist að heimilistrúboði kvekara þar sem dans, söngur og tilþrifamikil tjáning með rykkjum og skrykkjum komu fram í trúaratferlinu auk þess sem fólk gólar og leggur hendur yfir aðra. Trúarsamkomurnar eru því hressilegar og þeim er ætlað að samhæfa hin trúuðu, söngurinn gerir það og danstakturinn. Takturinn getur sameinað trúfólkið sem væri það ein manneskja.
Kenning Önnu Lee var svo sem ekki flókin þó að hún væri nýstárleg í augum sumra. Allir voru bræður og systur, jafnrétti kynja var ofarlega á blaði – karlar og konur gengu í sömu störf. Ann Lee er friðarsinni og á móti þrælasölu. Þyngsta áherslu lagði hún á skírlífi en kynlífið taldi hún vera rót alls ills. Hún bjó og við það að eiginmaður hennar var hallur undir einhvers konar kynlífsyfirráð og ofbeldisóra er því fylgdu. Sjálf hafði hún fætt fjögur börn en þau öll andast á fyrsta ári. Þetta hvort tveggja mótar sýn hennar til skilyrðislausrar kröfu um skírlífi safnaðarmeðlima. Auk þess hafði Ann séð Adam og Evu í sýn og sannfærðist um að upprunasyndin væri vegna þess að þau hefðu haft holdlegt samræði og vegna þess verið fleygt út úr Paradís. Þessi sýn magnaði enn frekar andúð hennar á kynlífi og styrkti hana í kröfu trúfélagsins um skírlífi.
Trúarleg harmsaga – eða baráttusaga? Kannski saga sem ekki er svo fjarri nútímanum þrátt fyrir allt?
Fátækt, líkamlegar refsingar, skelfilegar fæðingar og barnadauði. Söguhetjan er fangelsuð nokkrum sinnum af ýmsum ástæðum. Söfnuður hennar er ofsóttur og meðlimir hans pyntaðir. Ann Lee horfist í augu við hverja raunina á fætur annarri en gefst aldrei upp. Hún er leiðtogi og fólk fylgir henni. Reyndar ekki stór hópur. Þessi trúarhópur lítur svo á að hún sé Kristur kominn í heiminn öðru sinni eins og hann talaði um – félagar hennar fara að kalla hana Móður Ann.
Eflaust hefur Ann Lee haft karisma eins og sagt er, einhvers konar persónutöfra sem ná út fyrir persónuna og fólk telur sig skynja angan af öðrum heimi og fellur fyrir viðkomandi. Svo var reyndar ekki að sjá í kvikmyndinni né heldur var áhersla lögð á það. Miklu frekar er þunginn á stefnufestu hennar og ósveigjanleika. Og trúnni sem er firnasterk og hún efast ekki. Trú hennar er oft studd sýnum, vitrunum og andlegri leiðsögn.
Þegar henni varð óvært í Englandi hélt hún til Ameríku en þar gerist seinni hluti myndarinnar. Á leiðinni til fyrirheitna landsins lenti skip þeirra í miklum hrakningum svo lá við að það sykki. En Ann gafst hvergi upp og stappaði stáli í skipstjórann og fleiri í áhöfninni með þeim orðum að engill færi fyrir þeim – hún hefði séð það.
Þau koma til Ameríku skömmu áður en borgarastyrjöldin brýst út (1774–1783). Stjórnmál þess tíma blandast inn í sögu Ann Lee sem var um tíma talin vera njósnari Breta og fangelsuð. Friðarstefna hennar vakti líka tortryggni á þessum stríðstímum.
Hún stofnaði trúfélag sitt í Niskayuna nálægt Albany skömmu eftir komuna til Ameríku og það var með líku sniði og hún hafði kynnst í heimalandinu og hrifist af. Trúfélagið var kallað The Shakers og dró nafn sitt af því hvernig meðlimirnir skóku líkama sína til og frá í tilbeiðslu sinni. Starfi trúflokksins óx fiskur um hrygg í Ameríku þó að ekki yrði hann fjölmennur. Þau voru nú aðeins átta að tölu þegar komið var til nýja landsins. Trúhópurinn varð fyrir alls konar áföllum og var ofsóttur um tíma af mikilli grimmd. Myndin varpar ljósi á hvernig þessi litli hópur trúaðra landnema er samhentur þó að úr honum kvarnist, sýnir dugnað hans og nær blindri fylgispekt við trúarleiðtogann. Bróðir Önnu er sem klettur við hennar hlið enda hafa þau ætíð fylgst að og upphafsatriði myndarinnar er hrífandi þar sem þau eru við vinnu barnung að aldri að hreinsa bómull í spunaverksmiðju í Manchester. Það var enda ekki stutt milli þessara samlyndu systkina – hún lést 48 ára gömul árið 1784 en hann hafði látist árið áður.
Og hvað er svo að segja um kvikmyndina?
Hún er býsna drungaleg og hæggeng, sérstaklega fyrri hlutinn. Drunginn leggst ekki aðeins að vegna nöturlegs umhverfis og aðstæðna heldur er hann og sennilega meðvitað dreginn fram með litlu ljósmagni í húsakynnum fólks. Flöktandi kertaljós gefa ekki mikla birtu nema þegar þau skipta tugum, eins og þegar trúflokkurinn skekur sig í dansinum í heimahúsum. En fleira dregur áhorfendur inn í aldarbrag Önnu Lee en daufar ljóstýrur. Svipmyndir frá þröngum steini lögðum götum Manchester eru hrífandi. Umferð hestvagna og fólks er fyrirferðarmikil og margir standa á skrafi við húsveggi og aðrir selja gangandi vegfarendum varning sinn, blóm og ávexti. Iðandi borgarlíf á 18. öld á fyrstu áratugum iðnbyltingarinnar. Augljóslega er reynt að bregða sem raunsæjustu ljósi á tíma sögupersónunnar, Önnu Lee, járnsmiðsdótturinnar sem ólst upp í stórum systkinahópi við harðan aga þess tíma. Hún hlaut enga skólamenntun og var ólæs.
Myndin býður áhorfendum inn til átjándu aldar og það er vissulega athyglisvert innlit því að þeir hafa ekki ljósa hugmynd um hvernig daglegt líf gekk þar fyrir sig. Söguþráðurinn er í sjálfu sér ekki flókinn og meginatriði hans flestum kunn, þ.e.a.s. flutningur frá gamla landinu til nýja heimsins þar sem tækifæri biðu en það varð líka að láta hendur standa fram úr ermum til að koma sér fyrir með sóma. Trúfrelsi var og í augsýn. Myndin er nokkuð endurtekingarsöm þegar kemur að myndskotum frá lífi og starfi trúfélagsins. Þá nær áhorfandi ekki að átta sig á hvers vegna Ann Lee hrífur svo marga – ekki gerir hún kraftaverk (þó svo að saga hennar hermi það) né heldur koma frá henni einhver ódauðleg orð eða mikil andans speki. Endurtekningar á orðum og lögum eru nánast eins og möntrur og þær hafa svo sem dugað ýmsum andlegum hreyfingum vel. Engar prédikanir trufla áhorfendur né djúpar útleggingar. Orð Móður Önnu Lee eru sem lög. Trúfesta hennar er eins og samofin óþrjótandi bjartsýni sem er einhvern veginn sjálfsögð og vekur ekki efasemdir.
Leikstjóri og handritshöfundur er norsk kona, Mona Fastvold, og vinnur hún þetta í samvinnu við sambýlismann sinn. Aðalhlutverkið, Ann Lee, er í höndum bandarísku leikkonunnar Amöndu Seyfried.
Myndin er 2 klukkustundir og 17 mínútur að lengd.
Hér er klippa úr myndinni:
Eigandi, ritstjóri og ábyrgðarmaður: