Nútímalistaverk í kirkjum

Trúar- og menningarhús eru upplögð fyrir sýningar af ýmsu tagi. Í mörgum kirkjum hér á landi er góð sýningaraðstaða og listamönnum er boðið að sýna verk sín af ýmsu tagi. Fremstar í flokki kirkna í þessu tilliti eru Háteigskirkja og Neskirkja í Reykjavík en þar eru settar upp myndlistarsýningar af ýmsu tagi og þær vel sóttar. Áhugi listamanna fyrir því að sýna þar er mikill og komast færri að en vilja. Svo má bæta við Grensáskirkju en í forkirkjunni er ágætis sýningaraðstaða. Landsbyggðin er kannski að taka við sér í þessu efni því að nú stendur yfir listsýning Önnu Jansdóttur myndlistarkonu í safnaðarheimili Reyðarfjarðarkirkju. Vegur sjónrænna lista er vonandi að eflast í kirkjunum.

Menning fylgir kristinni kirkju og þar styður hvert annað.

Fyrir nokkru var sagt frá athyglisverðri innsetningu (e. installation) í kirkju einni í Englandi, Kirkju heilags Jóhannesar skírara (e. St John The Baptist Church) í Burley, Hampshire. Þessi innsetning var umhverfislistaverk og henni var ætlað að vekja áhorfendur til vitundar um mikilvægi umhverfisins og hvernig þeir sjálfir nýta hversdagslega hluti eins og umbúðir. Eflaust kemur upp í hugum flestra plastmengun í nútímanum og sú hætta sem lífríkinu stendur af henni.

Innsetning í listrænum tilgangi felur í sér að listaverkið er búið til fyrir ákveðinn stað og dregur dám sitt af honum og breytir honum þá stund sem hún stendur yfir. Áhorfendur eru í beinu sambandi við verkið, geta jafnvel gengið um það, þreifað á því og upplifað það með sínum hætti. Flest innsetningarverk eru sýnd í takmarkaðan tíma og þá tekin niður. Stundum eru þau varanleg. Efni innsetningarverka er af ýmsu tagi.  

Í Kirkju heilags Jóhannesar skírara var komið fyrir innsetningarverki sem myndaði foss. Mörg þúsund hvítir plastpokar voru notaðir til að búa fossinn til en hann fellur tólf metra ofan frá kirkjuturni og niður í bláa tjörn í kirkjugarðinum en hún var gerð úr endurunnum efnum og plasti. Í kringum tjörnina eru fimm þúsund handprjónuð og hekluð valmúablóm (garðasól öðru nafni) og skordýr sem sjálfboðaliðar unnu. Það voru einnig sjálfboðaliðar sem gerðu fossinn og stóð sú vinna yfir í níu mánuði. Verkstjórnandi og hugmyndasmiður var listakonan Steph Glen.

Innsetningunni var ætlað að beina athygli að umhverfismálum enda listaverkið nær allt gert úr endurunnu efni á borð við plastumbúðir, garnafgöngum, gömlum fatnaði, efnisafgöngum og snæri.

Forystufólk í söfnuðum hér á landi ætti í auknum mæli að gefa ungum listamönnum tækifæri til að spreyta sig á því að setja upp listaverk í kirkjum sem tengjast trúar- og menningarstarfi þeirra. Nægilegt er rýmið í kirkjuhúsunum og með snjöllum tengingum milli trúar og listaverka væri hægt að styrkja stöðu kirkjunnar í samfélaginu, til dæmis í umhverfismálum, en þjóðkirkjan á sér sína umhverfisstefnu sem vel má huga meira að.

Þar sem fossinn fellur ofan kirkjuturninn í Kirkju heilags Jóhannesar skírara er hann sem brú milli himins og jarðar og vekur fólk til umhugsunar um samband hins andlega lífs og náttúrunnar. Verkið hefur siðferðislegan boðskap sem vísar til umgengni manna við náttúruna.

Fossinn hefur djúpa skírskotun til kristinnar trúar. Vatnið vísar til skírnarinnar, já, lifandi vatns:

Jesús svaraði [samversku konunni]: „Ef þú þekktir gjöf Guðs og vissir hver sá er sem segir við þig: Gef mér að drekka, þá mundir þú biðja hann og hann gæfi þér lifandi vatn.“
Hún segir við hann: „Herra, þú hefur enga skjólu að ausa með og brunnurinn er djúpur. Hvaðan hefur þú þetta lifandi vatn?  Ertu meiri en Jakob forfaðir okkar sem gaf okkur brunninn og drakk sjálfur úr honum og synir hans og fénaður?“
Jesús svaraði: „Hvern sem drekkur af þessu vatni mun aftur þyrsta  en hvern sem drekkur af vatninu er ég gef honum mun aldrei þyrsta að eilífu. Því vatnið, sem ég gef honum, verður í honum að lind sem streymir fram til eilífs lífs.“

(Jóhannesarguðspjall 4.10–14).

Heimild: BBC (Jo Kent), júní 2026