Kirkja og menning: Saga Flateyjarkirkju

Nýlega kom út bókin Saga Flateyjarkirkju á Breiðafirði eftir dr. Sigfús Jónsson, land- og sagnfræðing (f. 1951). Það er bókaútgáfan Skrudda sem gefur hana út.

Saga Flateyjarkirkju á Breiðafirði er kærkomin viðbót við hinn vandaða og veglega bókaflokk Kirkjur Íslands sem kom út á árunum 2001-2018 og tók til friðaðra kirkna hér á landi. Útgáfutilefni bókarinnar er 100 ára afmæli Flateyjarkirkju á þessu ári.

Ekki verður annað sagt en dr. Sigfúsi hafi tekist vel til með þessari bók um Flateyjarkirkju á Breiðafirði. Texti hennar er lipurlega ritaður og hún stórfróðleg auk þess að vera prýdd fjölda mynda til stuðnings hinum ritaða texta. Höfundur er kirkjumaður og mælir réttilega að kirkjan hafi verið lengi kjölfesta í lífi fólksins í Flatey og gegnir sama máli um allar kirkjur vítt og breitt um landið.

Um kirkju í Flatey er getið í kirknaskrá Páls biskups Jónssonar frá því um 1200. Þar hafa staðið mörg guðshús á umliðnum öldum og núverandi kirkja leysti af hólmi gömlu timburkirkjuna frá 1865 en sú var í hópi þeirra kirkna sem risu hver af annarri á timburkirknatímabilinu sem hófst um miðja 19. öld. Gamla kirkjan var orðin afar hrörleg upp úr aldamótunum og var orðin svo „gisin og köld að ekki [var] hægt að sitja í henni við guðsþjónustur ef eitthvað [var] að veðri, fyrir dragsúg og kulda“ (bls. 36).

Nýja kirkjan var reist árið 1926 og hana teiknaði húsameistari ríkisins, Guðjón Samúelsson (1887–1950). Margir heimamenn vildu að kirkjan yrði reist úr járnvörðu timbri en aðrir úr steinsteypu. Dr. Jón Helgason (1866–1942) biskup var einbeittur í afstöðu sinni til þess að kirkjan skyldi verða steinsteypt. Höfundur rekur bréfasamskipti biskupsins við heimamenn um það og taldi biskup það vera „óráð“ að byggja timburkirkju og benti á að timbur sem flutt væri þá inn til landsins væri „lélegt í samanburði við það sem áður var“ (bls. 36). Auk þess benti biskupinn á að hægt væri jafnvel að nota timbrið úr gömlu kirkjunni í uppsláttarmót fyrir steinsteyptu kirkjuna og bætti því við að hugsanlega mætti líka nota það í þakklæðningu og bekki. Samskiptum dr. Jóns við sóknarnefndina lauk svo með því að hann hafði betur og samþykkt var að reisa steinsteypta kirkju. Húsameistari lagði til að kirkjan yrði færð úr kirkjugarðinum og út á svokallaðan Bókhúsflöt sem og var gert. Stendur kirkjan á hæsta punkti eyjarinnar svo sem guðshúsi hæfir. Segja má að rösklega hafi verið gengið til kirkjubyggingarinnar þar sem hún hófst um vorið 1926 og vígð 19. desember 1926 af sr. Bjarna Símonarsyni (1867–1931) prófasti á Brjánslæk.

Eitt ástsælasta tónskáld þjóðarinnar, Sigvaldi Kaldalóns (1881–1946), var læknir í Flatey um þær mundir er kirkjubyggingin stóð yfir og hafði hann veg og vanda af tónlistarflutningi við vígsluna. Höfundur segir að kirkjutónlistin hafi risið hæst þann tíma er Sigvaldi Kaldalóns bjó í Flatey (1926–1929) og hafi hann æft kirkjukórinn af kappi fyrir kirkjuvígsluna sem og endranær. Hann stjórnaði kórnum en Sigríður Jóhannsdóttir (1900–1971) lék á orgel. Þetta sama ár voru 200 ár liðin frá fæðingu Eggerts Ólafssonar (1726–1768) náttúrufræðings og skálds. Sigvaldi samdi lag við Ísland ögrum skorið sem allt bendir til að hafi verið frumflutt í Flatey (bls. 68). Höfundur vitnar í barnabarn Sigvalda, dr. Gunnlaug A. Jónsson, fyrrum guðfræðiprófessor, sem segir afa sinn hafa haft gott næði til að sinna tónlistargyðjunni í Flatey, stjórnað kórnum, leikið á orgel kirkjunnar við guðsþjónustur og samið lög við ljóð og sálma. Sigvaldi hafi „skynjað Guð í sköpunarverkinu, í fegurð og litadýrð náttúrunnar sem oft varð kveikjan að lögum hans“ (bls. 69).

Flateyjarkirkja er prýdd athyglisverðum listaverkum eftir Baltasar Samper (1938–2026). Tilkoma þeirra í kirkjuna er rakin í stórum dráttum í bókinni. Þessi verk Baltasars eru í kirkjuhvelfingu og fyrir ofan altari. Áður var altaristafla í kirkjunni eftir danska málarann Anker Lund og var hún afhent Þjóðminjasafninu sem og taflan sem prýddi kirkjuna frá 1865.

Baltasar sagði frá því í viðtali að þegar hann kom fyrst í kirkjuna hefði hann strax brunnið í skinninu að skreyta kirkjuna (bls. 48). Heimamenn féllust á það og listamaðurinn tók þegar til starfa. Listamaðurinn málaði beint á múraða veggi kirkjunnar.

Árið 1965 málaði Baltasar hvelfinguna en eftir því sem árin liðu komu smám saman í ljós skemmdir á verkinu vegna þess að kirkjan var ekki kynt allt árið. Baltasar tók sig til og málaði nýjar myndir í lofthvelfinguna 1992 sem báru keim af hinum fyrri og bætti um betur og málaði altaristöflu á múrhúðaðan austurvegg kirkjunnar.

Skoðanir voru skiptar á þessum listaverkum Baltasars eins og gengur og fannst mörgum þau vera í dekkra lagi en þau bera svipmót spænskrar og katalónskrar listhefðar. Auk þess þóttust margir kenna ýmsa eyjaskeggja í myndum hans og ekki örgrannt um að lopapeysuklæddur Kristur altaristöflunnar bæri svip listamannsins sjálfs. Segja má að nú sé almenn sátt um listsköpun Baltasars í Flateyjarkirkju og heimamenn stoltir af verkum hans. Verkin endurspegla að meginhluta til samneyti manns við hafið og veiðar ásamt tilvísunum til sögu hins forna Flateyjarhrepps. Höfundur rekur í stuttu máli myndfleti listaverkanna í stuttu máli og skýru.

Þá er þess að geta að höfundur rekur presta þá sem þjónuðu Flatey allt frá siðaskiptum og til dagsins í dag. Síðasti prestur sem sat í Flatey var sr. Sigurvin Elíasson (1928–2016), en hann þjónaði þar aðeins í tæpt eitt ár.

Svo sem bók um kirkju sæmir þá er fjallað um kirkjugripi og áhöld. Kirkjan á þrjár klukkur og er sú elsta úr Saurbæjarkirkju á Rauðasandi frá árinu 1699. Fimmstrendum prédikunarstól úr gömlu kirkjunni var breytt í þrístrendan og hliðunum tveimur komið til Þjóðminjasafnsins. Líklegt er að prédikunarstóllinn sé danskur frá 19. öld. Altarið er úr rauðviði (mahóní) og altarisklæðið eftir Unni Ólafsdóttur (1897–1983) veflistakonu. Einn elsti gripur kirkjunnar er kaleikurinn og patínan, sennilega frá 16. öld. Margir kirkjugripir fóru til Þjóðminjasafnsins þegar nýja kirkjan reis af grunni og greiddi safnið fyrir þá. Stuttur kafli í bókinni geymir myndir og upplýsingar um þessa gripi en margir þeirra eru mjög merkir. Nefna má barokstól sem séra Hjalti Þórarinsson (1665-1754) skar út og málaði og danska altaristöflu sem er frá 18. öld sem sýnir síðustu kvöldmáltíðina.

Í lokakafla má finna sautján litmyndir stikla á ýmsum kirkjulegum viðburðum í Flateyjarkirkju. Höfundur segir: „Sagan segir okkur að kirkjan sé lifandi athvarf og samkomustaður og þjóni þar með fólkinu sem þangað leitar“ og bætir þeirri ósk sinni við að kirkjan verði áfram „hjarta samfélagsins“ (bls. 97). Þá er að finna í lokin enskan útdrátt úr efni bókarinnar, heimildaskrá, myndaskrá og nafnalista.

Flateyjarsókn er nú í Stykkishólmsprestakalli, Vesturlandsprófastsdæmi.

Kirkjublaðið.is bendir á að full ástæða sé fyrir sóknarnefndir að huga að afmælisritum í svipuðum dúr og umrædd bók fyrir kirkjur sem ná aldarafmælum á næstu árum en þær hýsa mikil menningarverðmæti og sögu fólks á ýmsum stöðum og margvísleg tímamót í lífinu.

Saga Flateyjarkirkju á Breiðafirði eftir dr. Sigfús Jónsson er þakkarvert kirkju- og menningarframtak. Hér er ljómandi góð bók á ferð í fimmtán köflum, full af margvíslegum fróðleik um kirkju og mannlíf í Flatey, sem allt áhugafólk um sögu, menningu og kirkju ætti að verða sér úti um. Skrudda gefur út, bókin er 127 bls. í fallegu broti. Bókarkápu hannaði Helga Gerður Magnúsdóttir.